Физика: ҰБТ-ға дайындық
ҰБТ-дағы форматы: 40 тапсырма (бір дұрыс жауап — 25; мәтін бойынша тапсырмалар — 5; сәйкестік — 5; бір немесе бірнеше дұрыс жауап — 5), бейіндік пән.
40 тапсырма: бір жауапты 25, бір контекст бойынша 5 (график, аспап немесе өмірлік жағдай), бір немесе бірнеше жауапты 5, сәйкестендіруге 5. Әр тапсырмаға орта есеппен 2 минут. ҰБТ-да g = 10 м/с² деп алынады.
Қателердің жартысы физикада емес, бірліктерде: метрдің орнына сантиметр, секундтың орнына минут, Дж орнына кДж.
Тренажерді ашу: Физика →Тегін, тіркелусіз
ҰТО спецификациясының бөлімдері мен тақырыптары
1. Механика
- Тақырып 1. Кинематика
- Тақырып 2. Динамика
- Тақырып 3. Статика
- Тақырып 4. Сақталу заңдары: импульс және энергия
- Тақырып 5. Сұйықтар мен газдар механикасы
2. Жылу физикасы
- Тақырып 6. Молекулалық-кинетикалық теорияның негіздері
- Тақырып 7. Газ заңдары
- Тақырып 8. Термодинамиканың негіздері
- Тақырып 9. Сұйық және қатты денелер
3. Электр және магнетизм
- Тақырып 10. Электростатика
- Тақырып 11. Тұрақты электр тогы
- Тақырып 12. Әртүрлі ортадағы электр тогы
- Тақырып 13. Магнит өрісі
- Тақырып 14. Электромагниттік индукция
4. Электромагниттік тербелістер
5. Электромагниттік толқындар
6. Оптика
7. Салыстырмалылық теориясының элементтері
8. Кванттық физика
9. Нанотехнология және наноматериалдар
10. Космология
Механика — терминдер, даталар
| Бірқалыпты үдемелі | v = v₀ + at; s = v₀t + at²/2; v² − v₀² = 2as |
|---|---|
| Еркін түсу | h = gt²/2; v = gt; v = √(2gh) |
| Шеңбер бойымен | a = v²/R; v = 2πR/T |
| Ньютон заңдары | F = ma; F₁₂ = −F₂₁ |
| Күштер | ауырлық mg; серпімділік kx; үйкеліс μN; тартылыс Gm₁m₂/r² |
| Лифттегі салмақ | үдеу жоғары: P = m(g + a); төмен: P = m(g − a) |
| Импульс | p = mv; тұйық жүйеде Σp = const |
| Энергия және жұмыс | Eₖ = mv²/2; Eₚ = mgh; Eₚ = kx²/2; A = Fs cos α; N = A/t |
| Иінтірек | F₁l₁ = F₂l₂ (M = Fl) |
| Сұйықтар | p = ρgh; F_A = ρ_с g V; пресс: F₁/S₁ = F₂/S₂ |
| Тең әсерлі күш | барлық күштердің векторлық қосындысы; бірқалыпты қозғалыста нөлге тең |
| Салмақ | дененің тірекке қысатын немесе аспаны созатын күші (масса емес!) |
| Серпімсіз соқтығысу | денелер жабысады: m₁v₁ + m₂v₂ = (m₁ + m₂)v; энергияның бір бөлігі жылуға айналады |
| Векторлық шамалар | жылдамдық, үдеу, күш, импульс, орын ауыстыру |
Жылу физикасы — терминдер, даталар
| Күй теңдеуі | pV = νRT = (m/M)RT; R = 8,31 Дж/(моль·К) |
|---|---|
| Молекула энергиясы | E = (3/2)kT; p = nkT; k = 1,38 · 10⁻²³ Дж/К |
| Изопроцестер | T = const: pV = const; p = const: V/T = const; V = const: p/T = const |
| Бірінші заң | Q = ΔU + A (A — газдың жұмысы) |
| Газдың жұмысы | A = pΔV |
| Жылу мөлшері | қыздыру Q = cmΔt; балқу Q = λm; булану Q = Lm; жану Q = qm |
| ПӘК | η = (Q₁ − Q₂)/Q₁; Карно: η = (T₁ − T₂)/T₁ |
| Адиабаталық процесс | жылу алмасусыз: Q = 0, жұмыс ішкі энергия есебінен |
| Идеал газдың ішкі энергиясы | тек температураға тәуелді: T = const болғанда ΔU = 0 |
| Абсолют нөл | 0 К = −273 °C; одан төмен болмайды |
| Ішкі энергияны өзгерту | екі тәсілмен: жылу берумен немесе жұмыс атқарумен |
Электр және магнетизм — терминдер, даталар
| Кулон заңы | F = k|q₁q₂|/r²; E = kq/r²; k = 9 · 10⁹ Н·м²/Кл² |
|---|---|
| Конденсатор | C = q/U; W = CU²/2 |
| Ом заңы | I = U/R; толық тізбек: I = ε/(R + r) |
| Кедергі | R = ρl/S |
| Жалғаулар | тізбектей: R = R₁ + R₂, I бірдей; параллель: 1/R = 1/R₁ + 1/R₂, U бірдей |
| Токтың жұмысы мен қуаты | A = UIt; P = UI = I²R = U²/R; Q = I²Rt |
| Электролиз | m = kIt |
| Магниттік күштер | Ампер F = IBl sin α; Лоренц F = qvB sin α |
| Индукция | ε = −ΔΦ/Δt; өздік индукция ε = −L·ΔI/Δt; W = LI²/2 |
| ЭҚК | ток көзінің ішінде бірлік зарядты тасымалдаудағы бөгде күштердің жұмысы |
| Металдардағы ток | еркін электрондардың реттелген қозғалысы |
| Электролиттердегі ток | иондардың қозғалысы; электродтарда зат бөлінеді |
| Жартылай өткізгіштер | қыздырғанда кедергісі азаяды (металдарда — артады) |
Тербелістер және айнымалы ток — терминдер, даталар
| Период пен жиілік | T = 1/ν = t/N; ω = 2πν |
|---|---|
| Тербеліс теңдеуі | x = A cos(ωt): A — амплитуда, ω — циклдік жиілік |
| Маятниктер | математикалық T = 2π√(l/g); серіппелі T = 2π√(m/k) |
| Тербеліс энергиясы | E = kA²/2 = mv²ₘₐₓ/2 |
| Томсон формуласы | T = 2π√(LC) |
| Әсерлік мәндер | U = Uₘ/√2; I = Iₘ/√2 (311 В → 220 В) |
| Кедергілер | X_L = ωL; X_C = 1/(ωC) |
| Трансформатор | U₁/U₂ = N₁/N₂ |
| Резонанс | сыртқы күштің жиілігі меншікті жиілікке тең болғанда амплитуданың күрт өсуі |
| Жоғарылатқыш трансформатор | N₂ > N₁: кернеу артады, ток күші азаяды |
| Өшетін тербелістер | үйкеліс немесе кедергі салдарынан амплитуда кемиді |
Толқындар — терминдер, даталар
| Толқын ұзындығы | λ = vT = v/ν |
|---|---|
| Жарық жылдамдығы | c = 3 · 10⁸ м/с; λ = c/ν |
| Жаңғырық, радиолокация | s = vt/2 — сигнал жолды екі рет жүреді |
| Дыбыс жылдамдығы | ауада ≈ 340 м/с; суда ≈ 1 500 м/с |
| ЭМ толқындар шкаласы | радио → ИҚ → көрінетін → УК → рентген → гамма (жиілік артады) |
| Көлденең толқын | тербелістер таралу бағытына перпендикуляр (ЭМ толқындар) |
| Бойлық толқын | тербелістер таралу бағыты бойымен (ауадағы дыбыс) |
| Инфрадыбыс және ультрадыбыс | 16 Гц-тен төмен және 20 000 Гц-тен жоғары — адам естімейді |
Оптика — терминдер, даталар
| Шағылу | түсу бұрышы = шағылу бұрышы (перпендикулярдан) |
|---|---|
| Сыну | sin α / sin γ = n₂/n₁; n = c/v |
| Толық шағылу | sin α₀ = 1/n |
| Линза формуласы | 1/F = 1/d + 1/f; D = 1/F (дптр); Γ = f/d |
| Дифракциялық тор | d sin φ = kλ |
| Интерференция | максимум: Δ = kλ; минимум: Δ = (2k + 1)λ/2 |
| Жазық айна | кескін жалған, тура, өлшемі бірдей, айнаның артында сол қашықтықта |
| Дисперсия | ақ жарықтың спектрге жіктелуі; қызыл бәрінен әлсіз, күлгін — күшті сынады |
| Когерентті толқындар | бірдей жиілік және тұрақты фазалар айырымы — интерференция үшін керек |
| Жинағыш линза | d > 2F — кішірейтілген шын; F < d < 2F — үлкейтілген; d < F — жалған үлкейтілген |
Салыстырмалылық теориясының элементтері — терминдер, даталар
| Постулаттар | 1) физика заңдары барлық инерциялық жүйелерде бірдей; 2) c барлық бақылаушылар үшін бірдей |
|---|---|
| Уақыттың баяулауы | t = t₀ / √(1 − v²/c²) |
| Ұзындықтың қысқаруы | l = l₀ · √(1 − v²/c²) |
| Тыныштық энергиясы | E₀ = mc² |
| Толық энергия | E = mc² / √(1 − v²/c²) |
| Ыңғайлы мәндер | v = 0,6c → түбір 0,8; v = 0,8c → түбір 0,6 |
| Меншікті уақыт t₀ | денемен бірге қозғалатын сағат бойынша уақыт |
| Жарық жылдамдығы — шекті | массасы бар ешбір дене оған жете алмайды |
Кванттық және ядролық физика — терминдер, даталар
| Фотон | E = hν = hc/λ; p = h/λ; h = 6,6 · 10⁻³⁴ Дж·с |
|---|---|
| Фотоэффект | hν = A + Eₖ; қызыл шекара ν_min = A/h |
| Бор постулаты | hν = Eₖ − Eₙ |
| Ядро құрамы | A — массалық сан, Z — заряд (протондар саны); нейтрондар N = A − Z |
| Ыдыраулар | α: A − 4, Z − 2; β⁻: A, Z + 1; γ: өзгермейді |
| Жартылай ыдырау | N = N₀ · 2^(−t/T) |
| Байланыс энергиясы | E = Δmc²; 1 м. а. б. → 931,5 МэВ |
| Электронвольт | 1 эВ = 1,6 · 10⁻¹⁹ Дж |
| Шығу жұмысы | металдан электронды жұлып шығаруға керек ең аз энергия |
| Изотоптар | Z бірдей (элемент), нейтрондар саны әртүрлі |
| Тізбекті реакция | бөліну кезінде туатын нейтрондармен уран ядроларының бөлінуі (АЭС) |
| Термоядролық синтез | жеңіл ядролардың бірігуі (сутегі → гелий), жұлдыздардың энергия көзі |
Нанотехнология және наноматериалдар — терминдер, даталар
| Нанометр | 1 нм = 10⁻⁹ м (шаштан 100 000 есе жіңішке) |
|---|---|
| Нанобөлшек | кемінде бір өлшемі 1–100 нм |
| Бет / көлем | кубта S/V = 6/a: бөлшек неғұрлым кіші болса, бет үлесі соғұрлым көп |
| Графен | алтыбұрышты тордағы бір қабат көміртек атомдары; өте берік және өткізгіш |
| Көміртекті нанотүтікшелер | түтікке оралған графен; салмағы аз болғанда болаттан берік |
| Сканерлеуші туннельдік микроскоп | беттегі жекелеген атомдарды «көруге» мүмкіндік береді |
| «Төменнен жоғарыға» және «жоғарыдан төменге» | атомдардан құрастыру / ірі үлгіні кішірейту (литография, ұнтақтау) |
Космология — терминдер, даталар
| Хаббл заңы | v = H · r; H ≈ 70 км/(с·Мпк) |
|---|---|
| Ғарыштық жылдамдықтар | 1-ші v = √(gR) ≈ 8 км/с; 2-ші ≈ 11,2 км/с |
| Жарық жылы | жарықтың бір жылда жүретін қашықтығы ≈ 9,5 · 10¹⁵ м |
| Астрономиялық бірлік | 1 а. б. ≈ 1,5 · 10¹¹ м — Жерден Күнге дейін (жарық ≈ 8 мин жүреді) |
| Жасы | Әлем ≈ 13,8 млрд жыл; Күн мен Жер ≈ 4,6 млрд жыл |
| Қызыл ығысу | спектр сызықтарының қызыл шетке ығысуы — галактика алыстайды |
| Реликтілік сәулелену | Үлкен жарылыстың қалдық сәулеленуі, ≈ 2,7 К |
| Жер тобындағы ғаламшарлар | Меркурий, Венера, Жер, Марс |
| Алып ғаламшарлар | Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун |
| Жұлдыздың соңы | кішісінің — ақ ергежейлі; массивтісінің — нейтрондық жұлдыз немесе қара құрдым |
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Автомобиль 72 км/сағ жылдамдықпен қозғалады. Жылдамдықты м/с-пен өрнектеңіз.
- A. 20 м/с
- B. 72 м/с
- C. 259,2 м/с
- D. 7,2 м/с
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: км/сағ-ты м/с-қа аудару үшін 3,6-ға бөледі: 72 : 3,6 = 20 м/с (3 600 с-та 72 000 м). 259,2 = 72 · 3,6 — бөлудің орнына көбейтілген.
2. бір дұрыс жауап
Дененің жылдамдығы 5 с ішінде 5 м/с-тан 20 м/с-қа дейін артты. Үдеуін табыңыз.
- A. 3 м/с²
- B. 4 м/с²
- C. 5 м/с²
- D. 15 м/с²
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: a = (v − v₀)/t = (20 − 5)/5 = 3 м/с². 4 = 20 : 5 — бастапқы жылдамдық ескерілмеген.
3. бір дұрыс жауап
Дене тыныштық күйден 2 м/с² үдеумен қозғала бастайды. Ол 4 с-та қандай жол жүреді?
- A. 16 м
- B. 8 м
- C. 32 м
- D. 4 м
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: s = at²/2 = 2 · 16 / 2 = 16 м. 32 = at² — 2-ге бөлу ұмытылған; 8 = a · t — жол емес, соңындағы жылдамдық (м/с).
4. бір дұрыс жауап
Массасы 2 кг денеге 3 м/с² үдеу беретін күш қандай?
- A. 6 Н
- B. 1,5 Н
- C. 5 Н
- D. 0,67 Н
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Ньютонның екінші заңы: F = ma = 2 · 3 = 6 Н. 1,5 = 3 : 2 — көбейтудің орнына бөлінген.
5. бір дұрыс жауап
Қатаңдығы 200 Н/м серіппені 5 см-ге созды. Серпімділік күшін табыңыз.
- A. 10 Н
- B. 1 000 Н
- C. 40 Н
- D. 0,25 Н
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Гук заңы: F = kx = 200 · 0,05 = 10 Н (5 см = 0,05 м). 1 000 = 200 · 5 — сантиметрді метрге аудару ұмытылған.
Осы пәні бар бейіндік жұптар
- Математика + Физика
- Химия + Физика