Салыстырмалылық теориясының элементтері
Физика · Салыстырмалылық теориясының элементтері
Эйнштейн постулаттары (1905 ж.): 1) барлық физикалық заңдар барлық инерциялық санақ жүйелерінде бірдей; 2) вакуумдағы жарық жылдамдығы барлық бақылаушылар үшін бірдей және көздің қозғалысына тәуелді емес. Салдарлары: бір мезгілдіктің салыстырмалылығы; уақыттың баяулауы t = t₀/√(1 − v²/c²) (t₀ — меншікті уақыт, денемен бірге қозғалатын сағат бойынша); ұзындықтың қысқаруы l = l₀√(1 − v²/c²) (қозғалыс бағыты бойымен).
Масса мен энергияның байланысы: тыныштық энергиясы E₀ = mc², толық энергия E = mc²/√(1 − v²/c²). Массасы бар дененің жылдамдығы әрқашан c-дан аз. Мысал: v = 0,8c → √(1 − 0,64) = 0,6. Кемедегі сағат 3 с көрсетті, Жерде 3/0,6 = 5 с өтті; ұзындығы 10 м стержень жердегі бақылаушы үшін — 6 м; толық энергия тыныштық энергиясынан 1/0,6 ≈ 1,67 есе көп.
Ең бастысы
- Постулаттар: заңдар бірдей; c барлығы үшін бірдей.
- t = t₀/√(1 − v²/c²) — уақыт созылады.
- l = l₀√(1 − v²/c²) — ұзындық қысқарады.
- E₀ = mc².
Тесттегі тұзақ
Уақытты түбірге БӨЛЕМІЗ (өседі), ұзындықты түбірге КӨБЕЙТЕМІЗ (кемиді). c-ға жақын жылдамдықтар c + v ережесімен қосылмайды.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Эйнштейн формуласы E = mc² бойынша 1 г массаға қандай энергия сәйкес келеді? (c = 3 · 10⁸ м/с)
- A. 9 · 10¹³ Дж
- B. 9 · 10¹⁶ Дж
- C. 3 · 10⁵ Дж
- D. 3 · 10¹¹ Дж
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: E = mc² = 10⁻³ кг · (3 · 10⁸)² = 10⁻³ · 9 · 10¹⁶ = 9 · 10¹³ Дж. 9 · 10¹⁶ — масса 1 г орнына 1 кг алынған; 3 · 10⁵ — жарық жылдамдығы квадратталмаған.
2. бір дұрыс жауап
Арнайы салыстырмалылық теориясының негізінде қандай постулат жатыр?
- A. вакуумдағы жарық жылдамдығы барлық инерциялық санақ жүйелерінде бірдей
- B. жарық жылдамдығы көздің жылдамдығына тәуелді
- C. уақыт кез келген жылдамдықта бірдей өтеді
- D. дене массасы оның энергиясына тәуелді емес
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Эйнштейннің екінші постулаты: вакуумдағы жарық жылдамдығы барлық инерциялық жүйелерде бірдей және көздің қозғалысына тәуелді емес. Теориядан уақыттың баяулауы және E = mc² байланысы шығады, сондықтан қалған нұсқалар қате.
3. бір дұрыс жауап
Ғарыш кемесі 0,6c жылдамдықпен ұшады. Кеме сағаты бойынша 8 с өтті. Жердегі сағат бойынша қанша уақыт өтті?
- A. 10 с
- B. 6,4 с
- C. 8 с
- D. ≈ 13,3 с
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Уақыттың баяулауы: t = t₀/√(1 − v²/c²) = 8/√(1 − 0,36) = 8/0,8 = 10 с. 6,4 с = 8 · 0,8 — түбірге бөлудің орнына көбейтілген: қозғалыстағы сағат тезірек емес, баяу жүреді.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз