Космология
Физика · Космология
Күн жүйесі: Күн (жұлдыз, жүйе массасының 99,8 %-ы), жер тобындағы ғаламшарлар (Меркурий, Венера, Жер, Марс) және алып ғаламшарлар (Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун), ергежейлі ғаламшарлар, астероидтар, кометалар. Қашықтықтар: 1 а. б. ≈ 1,5 · 10¹¹ м (Жер — Күн, жарық ≈ 8 мин жүреді), жарық жылы ≈ 9,5 · 10¹⁵ м, парсек ≈ 3,26 жарық жылы. Жердегі бірінші ғарыштық жылдамдық v = √(gR) ≈ 8 км/с, екіншісі ≈ 11,2 км/с.
Жұлдыздар сутегінің гелийге термоядролық синтезі есебінен жарқырайды. Эволюциясы массаға тәуелді: Күн тәрізді жұлдыз → қызыл алып → ақ ергежейлі; массивті жұлдыз → аса жаңа жұлдыз → нейтрондық жұлдыз немесе қара құрдым. Галактикалар (біздікі — Құс жолы) бір-бірінен алыстайды: қызыл ығысу мен Хаббл заңы v = H · r (H ≈ 70 км/(с·Мпк)) Әлемнің ұлғаюын көрсетеді. Үлкен жарылыс теориясы: Әлемнің жасы ≈ 13,8 млрд жыл, оны реликтілік сәулелену (≈ 2,7 К) растайды. Мысал: 200 Мпк қашықтықтағы галактика 70 · 200 = 14 000 км/с жылдамдықпен алыстайды.
Ең бастысы
- Жер тобы: Меркурий, Венера, Жер, Марс; алыптар: Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун.
- 1 а. б. ≈ 1,5 · 10¹¹ м; жарық жылы — қашықтық.
- v₁ = √(gR) ≈ 8 км/с; v₂ ≈ 11,2 км/с.
- Хаббл v = H·r; Әлемнің жасы ≈ 13,8 млрд жыл.
Тесттегі тұзақ
Жарық жылы — уақыт емес, ҚАШЫҚТЫҚ. Қызыл ығысу галактиканың алыстауын, көк ығысу — жақындауын білдіреді.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Күн жүйесінің қай ғаламшары Күнге ең жақын?
- A. Меркурий
- B. Шолпан (Венера)
- C. Марс
- D. Жер
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Ғаламшарлардың Күннен реті: Меркурий, Шолпан, Жер, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун. Шолпан — ең ыстық ғаламшар, бірақ қашықтығы бойынша екінші.
2. бір дұрыс жауап
Жарық жылы — бұл
- A. жарықтың бір жылда жүретін қашықтығы
- B. жарықтың Күннен Жерге жететін уақыты
- C. Жердің Күнді бір рет айналу уақыты
- D. вакуумдағы жарық жылдамдығы
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Жарық жылы — уақыттың емес, ҚАШЫҚТЫҚТЫҢ бірлігі (≈ 9,46 · 10¹⁵ м). Күннен Жерге жарық шамамен 8 минутта жетеді.
3. бір дұрыс жауап
Хаббл тұрақтысы 70 км/(с·Мпк). 100 Мпк қашықтықтағы галактика қандай жылдамдықпен алыстайды?
- A. 7 000 км/с
- B. 0,7 км/с
- C. 70 км/с
- D. ≈ 1,4 км/с
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Хаббл заңы: v = H · r = 70 · 100 = 7 000 км/с. Галактика неғұрлым алыс болса, соғұрлым тез алыстайды — бұл Әлемнің ұлғаюының белгісі. 0,7 = 70/100 — көбейтудің орнына бөлінген.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз