География: ҰБТ-ға дайындық

ҰБТ-дағы форматы: 40 тапсырма (бір дұрыс жауап — 25; мәтін бойынша тапсырмалар — 5; сәйкестік — 5; бір немесе бірнеше дұрыс жауап — 5), бейіндік пән.

40 тапсырма: бір жауапты 25, бір мәтін (контекст) бойынша 5, бір немесе бірнеше жауапты 5, сәйкестендіруге 5. Әр тапсырмаға орта есеппен 2 минут. 7 бөлім: зерттеу әдістері, картография және ГАЖ, физикалық география, халық, экономика, елдер және геосаясат, ғаламдық проблемалар.

Қазақстан туралы тапсырмалар өте көп: жер бедері, өзендер мен көлдер, топырақ, кен орындары, салалар мен орталықтар, облыстар. Тек дүниежүзін емес, өз еліңізді де картаға қарап оқыңыз.

Тренажерді ашу: География →Тегін, тіркелусіз

ҰТО спецификациясының бөлімдері мен тақырыптары

1. Географиялық зерттеу әдістері

2. Картография және геоинформатика

3. Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология

4. Әлеуметтік география

5. Экономикалық география. Геоэкономика

6. Елтану және саяси география негіздері. Геосаясат

7. Адамзаттың ғаламдық проблемалары

Географиялық зерттеу әдістері — терминдер, даталар
б.з.д. III ғ.Эратосфен Жер шеңберін есептеді
1492Колумб Америкаға жетті
1519–1522алғашқы жер шарын айналып жүзу (Магеллан — Элькано)
1856–1857П. П. Семёнов Тянь-Шаньды зерттейді
1858–1859Ш. Уәлиханов — Қашқарияға саяхат
1911Р. Амундсен Оңтүстік полюске жетті
1946ҚазКСР Ғылым академиясы құрылды, тұңғыш президенті — Қ. И. Сәтбаев
Аэроғарыштық әдісқашықтықтан зондтау: ұшақ пен жерсеріктен түсірілген суреттер
Далалық (экспедициялық) әдісжергілікті жерде тікелей бақылау, өлшеу және сынама алу
Статистикалық әдіссандармен жұмыс: санақтар, кестелер, көрсеткіштер
Модельдеунысанды оның жеңілдетілген көшірмесі (глобус, макет, компьютерлік модель) арқылы зерттеу
ЭратосфенЖер шеңбері, «география» сөзі
Птолемей«География жөніндегі нұсқаулық», координаттары бар дүниежүзі картасы
Махмұд ҚашқариXI ғ., дөңгелек дүниежүзі картасы бар түркі тілдерінің сөздігі
Ш. УәлихановЫстықкөл, Жетісу, Қашқария
П. П. Семёнов-Тян-ШанскийТянь-Шань, биіктік белдеулік
Н. М. ПржевальскийОрталық Азия, Пржевальский жылқысы
Қ. И. СәтбаевЖезқазған мысы, ҚазКСР ҒА-ның тұңғыш президенті
Картография және геоинформатика — терминдер, даталар
меридианның 1° ≈ 111 кммеридиан бойынша қашықтық = ендіктер айырмасы · 111 км
15° = 1 сағатшығысқа қарай уақыт көп, батысқа қарай — аз
24 белдеуЖердегі сағаттық белдеулер (360° : 15°)
UTC+52024 жылғы 1 наурыздан бастап Қазақстанның бірыңғай уақыты
1 км = 100 000 сммасштабты аудару: «1 см-де 25 км» = 1 : 2 500 000
0° · 90° · 180° · 270°С, Ш, О, Б бағыттарының азимуттары (солтүстіктен сағат тілімен)
Ендікэкватордан солтүстікке не оңтүстікке қарайғы бұрыш (0–90°)
Бойлықнөлдік (Гринвич) меридианынан шығысқа не батысқа қарайғы бұрыш (0–180°)
Азимутсолтүстік бағыт пен затқа бағыт арасындағы сағат тілімен өлшенетін бұрыш
Горизонтальдар (изогипстер)тең биіктік сызықтары; жиі болса — беткей тік
Изотермалар · изобаралар · изобаталар · изогиеталартең температура · қысым · тереңдік · жауын-шашын
Проекцияларцилиндрлік (тор-тіктөртбұрыш, Меркатор), конустық, азимуттық (полюстер)
ГАЖ векторлық моделінүктелер (ұңғыма, қала), сызықтар (өзен, жол, шекара), полигондар (көл, облыс)
ГАЖ растрлық моделіпиксельдер торы: ғарыштық суреттер, биіктік карталары
Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология — терминдер, даталар
6 995 мХан Тәңірі — Қазақстанның ең биік нүктесі
−132 мҚарақия ойысы — Қазақстанның ең төмен нүктесі
≈ −28 мКаспий деңгейі (дүниежүзіндегі ең үлкен көл)
1 км-ге −6 °Cтропосферада биіктікке қарай температураның төмендеуі
10,5 м-ге −1 мм сын. бағ.биіктікке қарай қысымның төмендеуі (760 мм — теңіз деңгейінде)
78 % · 21 %ауадағы азот пен оттек
35 ‰мұхиттың орташа тұздылығы (1 кг суда 35 г тұз)
97 % · 3 %тұзды және тұщы су; тұщы судың басым бөлігі — мұздықтарда
К = Ж : Былғалдану коэффициенті: > 1 артық, ≈ 1 жеткілікті, 0,3–1 жеткіліксіз, < 0,3 мардымсыз
44 %шөл — Қазақстанның ең үлкен табиғат зонасы
1926Ақсу-Жабағылы — Қазақстанның тұңғыш қорығы
Тау жыныстарымагмалық (гранит, базальт), шөгінді (әктас, құм, көмір, тұз), метаморфтық (мәрмәр, гнейс)
Эндогендік / экзогендік үдерістерішкі: тақталар, жер сілкінісі, жанартау; сыртқы: үгілу, жел, өзен, мұздық
Тропосфера · стратосфераауа райы, бұлт (полюстерде 8–9 км, экваторда 18 км) · озон қабаты (20–25 км)
Пассаттартропиктерден экваторға соғатын тұрақты желдер
Қазақстан өзендеріЕртіс → Обь; Жайық → Каспий; Сырдария → Арал; Іле → Балқаш
Балқашбатысы тұщы (Іле), шығысы ащылау; арасында — Ұзынарал бұғазы
Қазақстан топырағы солтүстіктен оңтүстіккеқара топырақ → қара қоңыр → қоңыр → сұр-қоңыр; оңтүстіктің тау бөктерінде — сұр топырақ
Биіктік белдеулікбиіктікке қарай табиғаттың алмасуы (Іле Алатауы: дала → орман → шалғын → қар)
Биосфера (Вернадский)тіршілік өзгерткен қабық; ноосфера — «ақыл-ой сферасы»
Қорық · ұлттық саябақ · қаумалбәріне тыйым · туристерге аймақ бар · жекелеген түрлер қорғалады
Шөлейттенуқұрғақ аудандардағы жердің тозуы (мал жаю, сортаңдану, су айдындарының құрғауы)
Мониторинг · ШРКортаны тұрақты бақылау · зиянды заттың шекті рұқсат етілген концентрациясы
Әлеуметтік география — терминдер, даталар
> 8 млрддүниежүзі халқы (шек 2022 жылғы қарашада өтті)
> 20 млнҚазақстан халқы (шек 2023 жылы өтті)
ТӨ = Т − Өтабиғи өсім = туу − өлім (‰-де — 1 000 тұрғынға)
КӨ = келді − кеттікөші-қон өсімі (көші-қон сальдосы)
қала : бүкіл халық · 100 %урбандалу деңгейі
1980–2015Қытайдағы «бір отбасы — бір бала» саясаты
Демографиялық жарылыстуу жоғары және өлім азайған кездегі халықтың күрт өсуі
Демографиялық саясатмемлекет шаралары: тууды азайту (Қытай, Үндістан) немесе арттыру (Франция, Қазақстан)
Жыныстық-жастық пирамидакең табан — балалар көп; тар табан — қартаю
Жалған урбандалу · субурбандалуқалалар экономикадан жылдам өседі · қалалықтар қала маңына көшеді
Агломерация · мегалополисорталық маңындағы бірігіп кеткен қалалар · бірнеше агломерацияның қосылуы (Босваш)
Тіл семьяларыүнді-еуропа — ең ірі; қазақ тілі — алтай семьясының түркі тобы
Әлемдік діндерхристиандық, ислам, буддизм; индуизм — Үндістанның ұлттық діні
Экономикалық география. Геоэкономика — терминдер, даталар
қор : өндіружылмен ресурспен қамтамасыз етілу (300 млн т : 15 млн т = 20 жыл)
ЖІӨ : халықжан басына шаққандағы ЖІӨ
≈ 40 %Қазақстанның дүниежүзілік уран өндірісіндегі үлесі (2009 жылдан 1-орын)
> 70 %постиндустриалды елдер ЖІӨ-сіндегі қызметтер үлесі
1960ОПЕК құрылды (Қазақстан «ОПЕК+»-қа қатысады, бірақ ОПЕК мүшесі емес)
Мұнай мен газТеңіз, Қашаған (Каспий қайраңы) — Атырау; Қарашығанақ — БҚО; Өзен — Маңғыстау
КөмірЕкібастұз (ашық тәсіл, энергетикалық) — Павлодар; Қарағанды (шахта, кокстелетін)
Кендермыс — Жезқазған; темір — Соколов-Сарыбай (Қостанай); хромит — Хромтау, Кемпірсай тобы (Ақтөбе)
Салалар орталықтарыболат — Теміртау; алюминий — Павлодар; қорғасын, мырыш, титан — Өскемен; мұнай өңдеу — Атырау, Павлодар, Шымкент
ТҰКкөптеген елдерде кәсіпорындары бар компания
АЭАсалық жеңілдіктері бар арнайы экономикалық аймақ («Қорғас — Шығыс қақпасы», «Ақтау теңіз порты»)
ЖЭКжаңартылатын энергия: Күн, жел, су; көмір, мұнай, газ — қазба отын
Елтану және саяси география негіздері. Геосаясат — терминдер, даталар
≈ 2,7 млн км²Қазақстан аумағы, дүниежүзінде 9-орын
5 көршіРесей (ең ұзын шекара), Қытай, Қырғызстан, Өзбекстан, Түрікменстан
17 + 317 облыс және республикалық маңызы бар 3 қала (Астана, Алматы, Шымкент)
1997астананың Алматыдан Астанаға көшірілуі
2015 жылғы 1 қаңтарЕАЭО жұмысын бастады: Қазақстан, Ресей, Беларусь, Армения, Қырғызстан
0 – 1АДИ шкаласы: 1-ге неғұрлым жақын болса, соғұрлым жақсы
Конституциялық монархиямонарх «таққа отырады, бірақ басқармайды»: Ұлыбритания, Жапония, Швеция, Испания
Абсолютті монархиябүкіл билік монархта: Сауд Арабиясы, Оман
Федерацияөз конституциялары мен парламенттері бар субъектілер: АҚШ, Ресей, Германия, Үндістан, Бразилия
Анклавбасқа елдің ішіндегі ел: Лесото (ОАР), Ватикан мен Сан-Марино (Италия)
Екі есе ішкі құрлықтық елөзі де, барлық көршілері де теңізге шыға алмайды: Өзбекстан, Лихтенштейн
Тұзақ-астаналарАустралия — Канберра, Канада — Оттава, Бразилия — Бразилиа, Түркия — Анкара
Хартленд«Еуразияның жүрегі» (Маккиндер, 1904): оны иеленген әлемге ықпал етеді
Көпвекторлы саясатҚазақстанның барлық көршілермен және ірі державалармен достыққа бағыты
Адамзаттың ғаламдық проблемалары — терминдер, даталар
1949 жылғы 29 тамызСемей полигонындағы алғашқы кеңестік ядролық жарылыс
1991 жылғы 29 тамызСемей полигонының жабылуы; қазір Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық күн
1971Рамсар конвенциясы (сулы-батпақты алқаптар)
1987Монреаль хаттамасы (озон қабаты, фреондарға тыйым)
1992Рио-де-Жанейро: тұрақты даму тұжырымдамасы
1997Киото хаттамасы (дамыған елдердің парниктік газ шығарындылары)
2005Көкарал бөгеті: Кіші Аралды құтқару
2015Париж келісімі: жылынуды 2 °C (1,5 °C) шегінде ұстау
2060Қазақстанның мақсаты — көміртекті бейтараптық
Парниктік әсерCO₂ мен метан Жер жылуын ұстайды → жаһандық жылыну, мұздықтардың еруі, мұхиттың көтерілуі
Озон тесігіфреондардан озон қабатының жұқаруы; ультракүлгіннен қорғайды
Арал апатыСырдария мен Әмудария суын суаруға алу → тартылу, Аралқұм шөлі, тұзды дауылдар
Жасыл революцияжаңа сорттар, тыңайтқыштар, суару — азық-түлік проблемасын шешу жолы
Тұрақты дамуболашақ ұрпақ үшін экономика, қоғам және табиғаттың тепе-теңдігі
Энергетикалық проблемашешімі: энергия үнемдеу, ЖЭК, жоғары ПӘК

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Жердің жерсеріктерден және ұшақтардан түсірілген суреттеріне негізделген географиялық зерттеу әдісі

  1. A. аэроғарыштық
  2. B. статистикалық
  3. C. салыстырмалы-сипаттамалық
  4. D. тарихи
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Аэроғарыштық әдіс (Жерді қашықтықтан зондтау) — аумақ туралы мәліметті жерге бармай-ақ ұшақтан және жерсеріктен түсірілген суреттерден алу. Статистикалық әдіс сандық деректермен (санақтар, есептер), салыстырмалы-сипаттамалық әдіс нысандарды сипаттау және салыстырумен, тарихи әдіс уақыт бойынша өзгерістермен жұмыс істейді.

2. бір дұрыс жауап

Жер шеңберінің ұзындығын алғаш есептеп шығарған және «география» сөзін енгізген ежелгі грек ғалымы

  1. A. Эратосфен
  2. B. Птолемей
  3. C. Геродот
  4. D. Страбон
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Эратосфен (б.з.д. III ғ.) Сиена мен Александриядағы түстегі Күн биіктігін салыстырып, бұрыштар айырмасы бойынша Жер шеңберін есептеді; «география» терминін де соған телиді. Птолемей (б.з. II ғ.) дүниежүзі картасы мен координаттары бар «География жөніндегі нұсқаулықты» жасады, Страбон 17 кітаптан тұратын «Географияны» жазды, Геродот — ең алдымен тарихшы.

3. бір дұрыс жауап

1856–1857 жылдары Тянь-Шаньды зерттеп, сол үшін тегіне құрметті қосымша алған орыс ғалымы

  1. A. П. П. Семёнов-Тян-Шанский
  2. B. Н. М. Пржевальский
  3. C. Ш. Уәлиханов
  4. D. И. В. Мушкетов
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Пётр Петрович Семёнов еуропалық ғалымдардың ішінде алғаш болып орталық Тянь-Шаньға жетіп, Хан Тәңірі мен мұздықтарды көрді, таулардың биіктік белдеулігін сипаттады; 1906 жылы тегіне «Тян-Шанский» қосылды. Пржевальский Орталық Азияны (Тибет, Моңғолия), Уәлиханов Ыстықкөл мен Қашқарияны, Мушкетов Орта Азия геологиясын зерттеді.

4. бір дұрыс жауап

1858–1859 жылдары Қашқарияға экспедиция жасаған қазақ ғалымы әрі саяхатшысы

  1. A. Шоқан Уәлиханов
  2. B. Қаныш Сәтбаев
  3. C. Абай Құнанбайұлы
  4. D. Ахмет Байтұрсынұлы
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Шоқан Уәлиханов көпес кейпінде сол кезде еуропалықтарға жабық болған Қашқарияға барып, оның табиғатын, халқын және шаруашылығын егжей-тегжейлі сипаттады; бұған дейін Ыстықкөл мен Жетісуды зерттеген. Сәтбаев — XX ғасырдың геологы, Абай — ақын әрі ойшыл, Байтұрсынұлы — тілші және ағартушы.

5. бір дұрыс жауап

Жезқазған мысының орасан зор қорын дәлелдеген және Қазақ КСР Ғылым академиясының тұңғыш президенті болған (1946) геолог

  1. A. Қаныш Сәтбаев
  2. B. Шоқан Уәлиханов
  3. C. Мұхаммед Хайдар Дулати
  4. D. Махмұд Қашқари
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Қаныш Имантайұлы Сәтбаев 1920-жылдардан бастап Жезқазған ауданын зерттеп, мұнда дүниежүзіндегі ең ірі мыс кен орындарының бірі бар екенін дәлелдеді; 1946 жылы жаңадан құрылған ҚазКСР Ғылым академиясын басқарды. Махмұд Қашқари (XI ғ.) дүниежүзі картасы бар түркі тілдерінің сөздігін құрастырды, Дулати (XVI ғ.) — «Тарих-и Рашидидің» авторы, Уәлиханов XIX ғасырда өмір сүрген.

Осы пәні бар бейіндік жұптар

Кім болам →

Тренажерді ашу: География →