География: ҰБТ-ға дайындық
ҰБТ-дағы форматы: 40 тапсырма (бір дұрыс жауап — 25; мәтін бойынша тапсырмалар — 5; сәйкестік — 5; бір немесе бірнеше дұрыс жауап — 5), бейіндік пән.
40 тапсырма: бір жауапты 25, бір мәтін (контекст) бойынша 5, бір немесе бірнеше жауапты 5, сәйкестендіруге 5. Әр тапсырмаға орта есеппен 2 минут. 7 бөлім: зерттеу әдістері, картография және ГАЖ, физикалық география, халық, экономика, елдер және геосаясат, ғаламдық проблемалар.
Қазақстан туралы тапсырмалар өте көп: жер бедері, өзендер мен көлдер, топырақ, кен орындары, салалар мен орталықтар, облыстар. Тек дүниежүзін емес, өз еліңізді де картаға қарап оқыңыз.
Тренажерді ашу: География →Тегін, тіркелусіз
ҰТО спецификациясының бөлімдері мен тақырыптары
1. Географиялық зерттеу әдістері
2. Картография және геоинформатика
3. Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология
- Тақырып 4. Литосфера
- Тақырып 5. Атмосфера
- Тақырып 6. Гидросфера
- Тақырып 7. Биосфера
- Тақырып 8. Табиғи-аумақтық кешендер
- Тақырып 9. Табиғатты пайдалану және геоэкология
- Тақырып 10. Геоэкологиялық зерттеулер негіздері
4. Әлеуметтік география
5. Экономикалық география. Геоэкономика
- Тақырып 12. Табиғи ресурстар
- Тақырып 13. Әлеуметтік-экономикалық ресурстар
- Тақырып 14. Дүниежүзілік шаруашылықтың салалық және аумақтық құрылымы
- Тақырып 15. Дүниежүзі шаруашылығының даму үдерістері мен көрсеткіштері
- Тақырып 16. Геоэкономика негіздері
6. Елтану және саяси география негіздері. Геосаясат
- Тақырып 17. Дүниежүзі елдері
- Тақырып 18. Дүниежүзі аймақтары
- Тақырып 19. Дүниежүзі елдерін салыстыру әдістері
- Тақырып 20. Геосаясат негіздері
7. Адамзаттың ғаламдық проблемалары
Географиялық зерттеу әдістері — терминдер, даталар
| б.з.д. III ғ. | Эратосфен Жер шеңберін есептеді |
|---|---|
| 1492 | Колумб Америкаға жетті |
| 1519–1522 | алғашқы жер шарын айналып жүзу (Магеллан — Элькано) |
| 1856–1857 | П. П. Семёнов Тянь-Шаньды зерттейді |
| 1858–1859 | Ш. Уәлиханов — Қашқарияға саяхат |
| 1911 | Р. Амундсен Оңтүстік полюске жетті |
| 1946 | ҚазКСР Ғылым академиясы құрылды, тұңғыш президенті — Қ. И. Сәтбаев |
| Аэроғарыштық әдіс | қашықтықтан зондтау: ұшақ пен жерсеріктен түсірілген суреттер |
| Далалық (экспедициялық) әдіс | жергілікті жерде тікелей бақылау, өлшеу және сынама алу |
| Статистикалық әдіс | сандармен жұмыс: санақтар, кестелер, көрсеткіштер |
| Модельдеу | нысанды оның жеңілдетілген көшірмесі (глобус, макет, компьютерлік модель) арқылы зерттеу |
| Эратосфен | Жер шеңбері, «география» сөзі |
| Птолемей | «География жөніндегі нұсқаулық», координаттары бар дүниежүзі картасы |
| Махмұд Қашқари | XI ғ., дөңгелек дүниежүзі картасы бар түркі тілдерінің сөздігі |
| Ш. Уәлиханов | Ыстықкөл, Жетісу, Қашқария |
| П. П. Семёнов-Тян-Шанский | Тянь-Шань, биіктік белдеулік |
| Н. М. Пржевальский | Орталық Азия, Пржевальский жылқысы |
| Қ. И. Сәтбаев | Жезқазған мысы, ҚазКСР ҒА-ның тұңғыш президенті |
Картография және геоинформатика — терминдер, даталар
| меридианның 1° ≈ 111 км | меридиан бойынша қашықтық = ендіктер айырмасы · 111 км |
|---|---|
| 15° = 1 сағат | шығысқа қарай уақыт көп, батысқа қарай — аз |
| 24 белдеу | Жердегі сағаттық белдеулер (360° : 15°) |
| UTC+5 | 2024 жылғы 1 наурыздан бастап Қазақстанның бірыңғай уақыты |
| 1 км = 100 000 см | масштабты аудару: «1 см-де 25 км» = 1 : 2 500 000 |
| 0° · 90° · 180° · 270° | С, Ш, О, Б бағыттарының азимуттары (солтүстіктен сағат тілімен) |
| Ендік | экватордан солтүстікке не оңтүстікке қарайғы бұрыш (0–90°) |
| Бойлық | нөлдік (Гринвич) меридианынан шығысқа не батысқа қарайғы бұрыш (0–180°) |
| Азимут | солтүстік бағыт пен затқа бағыт арасындағы сағат тілімен өлшенетін бұрыш |
| Горизонтальдар (изогипстер) | тең биіктік сызықтары; жиі болса — беткей тік |
| Изотермалар · изобаралар · изобаталар · изогиеталар | тең температура · қысым · тереңдік · жауын-шашын |
| Проекциялар | цилиндрлік (тор-тіктөртбұрыш, Меркатор), конустық, азимуттық (полюстер) |
| ГАЖ векторлық моделі | нүктелер (ұңғыма, қала), сызықтар (өзен, жол, шекара), полигондар (көл, облыс) |
| ГАЖ растрлық моделі | пиксельдер торы: ғарыштық суреттер, биіктік карталары |
Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология — терминдер, даталар
| 6 995 м | Хан Тәңірі — Қазақстанның ең биік нүктесі |
|---|---|
| −132 м | Қарақия ойысы — Қазақстанның ең төмен нүктесі |
| ≈ −28 м | Каспий деңгейі (дүниежүзіндегі ең үлкен көл) |
| 1 км-ге −6 °C | тропосферада биіктікке қарай температураның төмендеуі |
| 10,5 м-ге −1 мм сын. бағ. | биіктікке қарай қысымның төмендеуі (760 мм — теңіз деңгейінде) |
| 78 % · 21 % | ауадағы азот пен оттек |
| 35 ‰ | мұхиттың орташа тұздылығы (1 кг суда 35 г тұз) |
| 97 % · 3 % | тұзды және тұщы су; тұщы судың басым бөлігі — мұздықтарда |
| К = Ж : Б | ылғалдану коэффициенті: > 1 артық, ≈ 1 жеткілікті, 0,3–1 жеткіліксіз, < 0,3 мардымсыз |
| 44 % | шөл — Қазақстанның ең үлкен табиғат зонасы |
| 1926 | Ақсу-Жабағылы — Қазақстанның тұңғыш қорығы |
| Тау жыныстары | магмалық (гранит, базальт), шөгінді (әктас, құм, көмір, тұз), метаморфтық (мәрмәр, гнейс) |
| Эндогендік / экзогендік үдерістер | ішкі: тақталар, жер сілкінісі, жанартау; сыртқы: үгілу, жел, өзен, мұздық |
| Тропосфера · стратосфера | ауа райы, бұлт (полюстерде 8–9 км, экваторда 18 км) · озон қабаты (20–25 км) |
| Пассаттар | тропиктерден экваторға соғатын тұрақты желдер |
| Қазақстан өзендері | Ертіс → Обь; Жайық → Каспий; Сырдария → Арал; Іле → Балқаш |
| Балқаш | батысы тұщы (Іле), шығысы ащылау; арасында — Ұзынарал бұғазы |
| Қазақстан топырағы солтүстіктен оңтүстікке | қара топырақ → қара қоңыр → қоңыр → сұр-қоңыр; оңтүстіктің тау бөктерінде — сұр топырақ |
| Биіктік белдеулік | биіктікке қарай табиғаттың алмасуы (Іле Алатауы: дала → орман → шалғын → қар) |
| Биосфера (Вернадский) | тіршілік өзгерткен қабық; ноосфера — «ақыл-ой сферасы» |
| Қорық · ұлттық саябақ · қаумал | бәріне тыйым · туристерге аймақ бар · жекелеген түрлер қорғалады |
| Шөлейттену | құрғақ аудандардағы жердің тозуы (мал жаю, сортаңдану, су айдындарының құрғауы) |
| Мониторинг · ШРК | ортаны тұрақты бақылау · зиянды заттың шекті рұқсат етілген концентрациясы |
Әлеуметтік география — терминдер, даталар
| > 8 млрд | дүниежүзі халқы (шек 2022 жылғы қарашада өтті) |
|---|---|
| > 20 млн | Қазақстан халқы (шек 2023 жылы өтті) |
| ТӨ = Т − Ө | табиғи өсім = туу − өлім (‰-де — 1 000 тұрғынға) |
| КӨ = келді − кетті | көші-қон өсімі (көші-қон сальдосы) |
| қала : бүкіл халық · 100 % | урбандалу деңгейі |
| 1980–2015 | Қытайдағы «бір отбасы — бір бала» саясаты |
| Демографиялық жарылыс | туу жоғары және өлім азайған кездегі халықтың күрт өсуі |
| Демографиялық саясат | мемлекет шаралары: тууды азайту (Қытай, Үндістан) немесе арттыру (Франция, Қазақстан) |
| Жыныстық-жастық пирамида | кең табан — балалар көп; тар табан — қартаю |
| Жалған урбандалу · субурбандалу | қалалар экономикадан жылдам өседі · қалалықтар қала маңына көшеді |
| Агломерация · мегалополис | орталық маңындағы бірігіп кеткен қалалар · бірнеше агломерацияның қосылуы (Босваш) |
| Тіл семьялары | үнді-еуропа — ең ірі; қазақ тілі — алтай семьясының түркі тобы |
| Әлемдік діндер | христиандық, ислам, буддизм; индуизм — Үндістанның ұлттық діні |
Экономикалық география. Геоэкономика — терминдер, даталар
| қор : өндіру | жылмен ресурспен қамтамасыз етілу (300 млн т : 15 млн т = 20 жыл) |
|---|---|
| ЖІӨ : халық | жан басына шаққандағы ЖІӨ |
| ≈ 40 % | Қазақстанның дүниежүзілік уран өндірісіндегі үлесі (2009 жылдан 1-орын) |
| > 70 % | постиндустриалды елдер ЖІӨ-сіндегі қызметтер үлесі |
| 1960 | ОПЕК құрылды (Қазақстан «ОПЕК+»-қа қатысады, бірақ ОПЕК мүшесі емес) |
| Мұнай мен газ | Теңіз, Қашаған (Каспий қайраңы) — Атырау; Қарашығанақ — БҚО; Өзен — Маңғыстау |
| Көмір | Екібастұз (ашық тәсіл, энергетикалық) — Павлодар; Қарағанды (шахта, кокстелетін) |
| Кендер | мыс — Жезқазған; темір — Соколов-Сарыбай (Қостанай); хромит — Хромтау, Кемпірсай тобы (Ақтөбе) |
| Салалар орталықтары | болат — Теміртау; алюминий — Павлодар; қорғасын, мырыш, титан — Өскемен; мұнай өңдеу — Атырау, Павлодар, Шымкент |
| ТҰК | көптеген елдерде кәсіпорындары бар компания |
| АЭА | салық жеңілдіктері бар арнайы экономикалық аймақ («Қорғас — Шығыс қақпасы», «Ақтау теңіз порты») |
| ЖЭК | жаңартылатын энергия: Күн, жел, су; көмір, мұнай, газ — қазба отын |
Елтану және саяси география негіздері. Геосаясат — терминдер, даталар
| ≈ 2,7 млн км² | Қазақстан аумағы, дүниежүзінде 9-орын |
|---|---|
| 5 көрші | Ресей (ең ұзын шекара), Қытай, Қырғызстан, Өзбекстан, Түрікменстан |
| 17 + 3 | 17 облыс және республикалық маңызы бар 3 қала (Астана, Алматы, Шымкент) |
| 1997 | астананың Алматыдан Астанаға көшірілуі |
| 2015 жылғы 1 қаңтар | ЕАЭО жұмысын бастады: Қазақстан, Ресей, Беларусь, Армения, Қырғызстан |
| 0 – 1 | АДИ шкаласы: 1-ге неғұрлым жақын болса, соғұрлым жақсы |
| Конституциялық монархия | монарх «таққа отырады, бірақ басқармайды»: Ұлыбритания, Жапония, Швеция, Испания |
| Абсолютті монархия | бүкіл билік монархта: Сауд Арабиясы, Оман |
| Федерация | өз конституциялары мен парламенттері бар субъектілер: АҚШ, Ресей, Германия, Үндістан, Бразилия |
| Анклав | басқа елдің ішіндегі ел: Лесото (ОАР), Ватикан мен Сан-Марино (Италия) |
| Екі есе ішкі құрлықтық ел | өзі де, барлық көршілері де теңізге шыға алмайды: Өзбекстан, Лихтенштейн |
| Тұзақ-астаналар | Аустралия — Канберра, Канада — Оттава, Бразилия — Бразилиа, Түркия — Анкара |
| Хартленд | «Еуразияның жүрегі» (Маккиндер, 1904): оны иеленген әлемге ықпал етеді |
| Көпвекторлы саясат | Қазақстанның барлық көршілермен және ірі державалармен достыққа бағыты |
Адамзаттың ғаламдық проблемалары — терминдер, даталар
| 1949 жылғы 29 тамыз | Семей полигонындағы алғашқы кеңестік ядролық жарылыс |
|---|---|
| 1991 жылғы 29 тамыз | Семей полигонының жабылуы; қазір Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық күн |
| 1971 | Рамсар конвенциясы (сулы-батпақты алқаптар) |
| 1987 | Монреаль хаттамасы (озон қабаты, фреондарға тыйым) |
| 1992 | Рио-де-Жанейро: тұрақты даму тұжырымдамасы |
| 1997 | Киото хаттамасы (дамыған елдердің парниктік газ шығарындылары) |
| 2005 | Көкарал бөгеті: Кіші Аралды құтқару |
| 2015 | Париж келісімі: жылынуды 2 °C (1,5 °C) шегінде ұстау |
| 2060 | Қазақстанның мақсаты — көміртекті бейтараптық |
| Парниктік әсер | CO₂ мен метан Жер жылуын ұстайды → жаһандық жылыну, мұздықтардың еруі, мұхиттың көтерілуі |
| Озон тесігі | фреондардан озон қабатының жұқаруы; ультракүлгіннен қорғайды |
| Арал апаты | Сырдария мен Әмудария суын суаруға алу → тартылу, Аралқұм шөлі, тұзды дауылдар |
| Жасыл революция | жаңа сорттар, тыңайтқыштар, суару — азық-түлік проблемасын шешу жолы |
| Тұрақты даму | болашақ ұрпақ үшін экономика, қоғам және табиғаттың тепе-теңдігі |
| Энергетикалық проблема | шешімі: энергия үнемдеу, ЖЭК, жоғары ПӘК |
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Жердің жерсеріктерден және ұшақтардан түсірілген суреттеріне негізделген географиялық зерттеу әдісі
- A. аэроғарыштық
- B. статистикалық
- C. салыстырмалы-сипаттамалық
- D. тарихи
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Аэроғарыштық әдіс (Жерді қашықтықтан зондтау) — аумақ туралы мәліметті жерге бармай-ақ ұшақтан және жерсеріктен түсірілген суреттерден алу. Статистикалық әдіс сандық деректермен (санақтар, есептер), салыстырмалы-сипаттамалық әдіс нысандарды сипаттау және салыстырумен, тарихи әдіс уақыт бойынша өзгерістермен жұмыс істейді.
2. бір дұрыс жауап
Жер шеңберінің ұзындығын алғаш есептеп шығарған және «география» сөзін енгізген ежелгі грек ғалымы
- A. Эратосфен
- B. Птолемей
- C. Геродот
- D. Страбон
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Эратосфен (б.з.д. III ғ.) Сиена мен Александриядағы түстегі Күн биіктігін салыстырып, бұрыштар айырмасы бойынша Жер шеңберін есептеді; «география» терминін де соған телиді. Птолемей (б.з. II ғ.) дүниежүзі картасы мен координаттары бар «География жөніндегі нұсқаулықты» жасады, Страбон 17 кітаптан тұратын «Географияны» жазды, Геродот — ең алдымен тарихшы.
3. бір дұрыс жауап
1856–1857 жылдары Тянь-Шаньды зерттеп, сол үшін тегіне құрметті қосымша алған орыс ғалымы
- A. П. П. Семёнов-Тян-Шанский
- B. Н. М. Пржевальский
- C. Ш. Уәлиханов
- D. И. В. Мушкетов
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Пётр Петрович Семёнов еуропалық ғалымдардың ішінде алғаш болып орталық Тянь-Шаньға жетіп, Хан Тәңірі мен мұздықтарды көрді, таулардың биіктік белдеулігін сипаттады; 1906 жылы тегіне «Тян-Шанский» қосылды. Пржевальский Орталық Азияны (Тибет, Моңғолия), Уәлиханов Ыстықкөл мен Қашқарияны, Мушкетов Орта Азия геологиясын зерттеді.
4. бір дұрыс жауап
1858–1859 жылдары Қашқарияға экспедиция жасаған қазақ ғалымы әрі саяхатшысы
- A. Шоқан Уәлиханов
- B. Қаныш Сәтбаев
- C. Абай Құнанбайұлы
- D. Ахмет Байтұрсынұлы
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Шоқан Уәлиханов көпес кейпінде сол кезде еуропалықтарға жабық болған Қашқарияға барып, оның табиғатын, халқын және шаруашылығын егжей-тегжейлі сипаттады; бұған дейін Ыстықкөл мен Жетісуды зерттеген. Сәтбаев — XX ғасырдың геологы, Абай — ақын әрі ойшыл, Байтұрсынұлы — тілші және ағартушы.
5. бір дұрыс жауап
Жезқазған мысының орасан зор қорын дәлелдеген және Қазақ КСР Ғылым академиясының тұңғыш президенті болған (1946) геолог
- A. Қаныш Сәтбаев
- B. Шоқан Уәлиханов
- C. Мұхаммед Хайдар Дулати
- D. Махмұд Қашқари
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Қаныш Имантайұлы Сәтбаев 1920-жылдардан бастап Жезқазған ауданын зерттеп, мұнда дүниежүзіндегі ең ірі мыс кен орындарының бірі бар екенін дәлелдеді; 1946 жылы жаңадан құрылған ҚазКСР Ғылым академиясын басқарды. Махмұд Қашқари (XI ғ.) дүниежүзі картасы бар түркі тілдерінің сөздігін құрастырды, Дулати (XVI ғ.) — «Тарих-и Рашидидің» авторы, Уәлиханов XIX ғасырда өмір сүрген.
Осы пәні бар бейіндік жұптар
- Математика + География
- Дүниежүзі тарихы + География
- Биология + География
- География + Ағылшын тілі