Картография

География · Картография және геоинформатика

Карта — шартты белгілер арқылы белгілі бір проекция мен масштабта жазықтықта бейнеленген жер бетінің кішірейтілген жалпыланған бейнесі. Карталар жалпы географиялық (физикалық, саяси, топографиялық) және тақырыптық (климаттық, топырақ, халық картасы, экономикалық) болады. Масштаб неғұрлым ұсақ болса, аумақ соғұрлым үлкен, мәлімет аз.

Масштаб бейненің неше есе кішірейтілгенін көрсетеді: сандық (1 : 50 000), атаулы («1 см-де 500 м») және сызықтық. Аудару: сандық масштабтан екі нөлді алып тастаса — метр, бес нөлді — километр. Мысал: 1 : 50 000 → 1 см-де 500 м; картадағы 3,5 см = 1 750 м = 1,75 км.

Градус торы: ендік экватордан есептеледі (0–90° с. е. немесе о. е.), бойлық нөлдік (Гринвич) меридианнан (0–180° ш. б. немесе б. б.). Меридианның 1° доғасы ≈ 111 км. Жер сағатына 15°-қа бұрылады: бойлықтар айырмасы 15° = 1 сағат, шығысқа қарай уақыт көп. Азимут — солтүстік бағыттан сағат тілімен өлшенетін бұрыш: С 0°, Ш 90°, О 180°, Б 270°. 2024 жылғы 1 наурыздан бастап бүкіл Қазақстан бірыңғай UTC+5 уақытымен өмір сүреді.

Проекциялар: цилиндрлік (тор түзу сызықтардан тұрады, бұрмалану полюстерге қарай өседі — Гренландия орасан үлкен болып көрінеді), конустық (орта ендіктерге), азимуттық (полярлық аймақтарға). Жер бедерін картада горизонтальдармен (изогипстермен) және қабаттап бояумен көрсетеді; изосызықтар: изотермалар — тең температура, изобаралар — қысым, изобаталар — тереңдік, изогиеталар — жауын-шашын. Бейнелеу тәсілдері: белгішелер, ареалдар, изосызықтар, картограмма (салыстырмалы көрсеткіш бойынша бояу, мысалы қала халқының үлесі) және картодиаграмма (картадағы диаграммалар).

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Меридиан бойынша қашықтық есебінде: нүктелер экватордың екі жағында болса, ендіктерді қосады (10° с. е. және 20° о. е. → 30° → 3 330 км). Уақыт есебінде: шығысырақ — қосамыз, батысырақ — азайтамыз; таңбасынан жиі қателеседі.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Картаның масштабы 1 : 50 000. Картадағы екі пункттің арақашықтығы 3,5 см. Жергілікті жердегі арақашықтық

  1. A. 1,75 км
  2. B. 17,5 км
  3. C. 175 м
  4. D. 0,35 км
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: 1 : 50 000 деген: 1 см-де — 50 000 см = 500 м. Сонда 3,5 см · 500 м = 1 750 м = 1,75 км. 17,5 км және 175 м сантиметрді километрге аударғанда нөлдер санын қате алғанда шығады.

2. бір дұрыс жауап

«1 см-де 25 км» деген атаулы масштабқа сәйкес сандық масштаб

  1. A. 1 : 2 500 000
  2. B. 1 : 25 000
  3. C. 1 : 250 000
  4. D. 1 : 25 000 000
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Сандық масштабта екі бөлігі де бір бірлікте (сантиметрде) болады: 25 км = 25 000 м = 2 500 000 см, демек 1 : 2 500 000. Қалғандары — нөлдер санындағы қате (1 км = 100 000 см).

3. бір дұрыс жауап

Картадағы абсолют биіктігі бірдей нүктелерді қосатын сызықтар

  1. A. горизонтальдар (изогипстер)
  2. B. изотермалар
  3. C. изобаралар
  4. D. изобаталар
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Горизонтальдар (изогипстер) жер бедерін көрсетеді: олар бір-біріне неғұрлым жақын болса, беткей соғұрлым тік. Изотермалар температурасы бірдей, изобаралар қысымы бірдей, изобаталар тереңдігі бірдей нүктелерді қосады (бұл — су түбінің «горизонтальдары», оларды шатастыру оңай).

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз