Геоинформатика негіздері
География · Картография және геоинформатика
Геоақпараттық жүйе (ГАЖ) — аумақ туралы деректерді жинайтын, сақтайтын, талдайтын және көрсететін компьютерлік жүйе. ГАЖ-дағы барлық мәлімет координаттарға байланған және қабаттарға бөлінген: жер бедері, өзендер, жолдар, елді мекендер, топырақ. Қабаттарды бірінің үстіне бірін қойып, сұрақ қоюға болады: «қай ауылдар су басу аймағына түседі?»
ГАЖ-да деректер екі тәсілмен сақталады. Векторлық модель нысандарды нүктелермен (ұңғыма, ұсақ масштабты картадағы қала), сызықтармен (өзендер, жолдар, мемлекет шекаралары) және полигондармен (көлдер, ормандар, облыстар) сипаттайды. Растрлық модель — фотосурет сияқты бірдей ұяшық-пиксельдер торы; ғарыштық суреттер мен биіктік карталары осылай сақталады. Әр нысанға атрибуттық кесте тіркеледі: атауы, ауданы, халқы.
ГАЖ үшін деректер көздері: топографиялық карталар, далалық өлшеулер, статистика, жерсеріктік позициялау жүйелері (GPS және басқа ГНСЖ) және Жерді қашықтықтан зондтау — жерсеріктерден, оның ішінде қазақстандық KazEOSat-тан түсірілген суреттер. Қамту ауқымы бойынша ГАЖ жергілікті, аймақтық және ғаламдық міндеттерді шешеді.
ГАЖ-ды қолдану: су тасқыны мен өртті бақылау, қалалар мен жолдарды жоспарлау, жер кадастры, пайдалы қазбаларды іздеу, навигация, ауа райын болжау. Электрондық карта қағаз картадан айырмашылығы — нақты уақытта жаңарады, масштабты өзгертуге, қашықтық пен ауданды өлшеуге, жаңа мәлімет қосуға мүмкіндік береді.
Ең бастысы
- ГАЖ = координаттары бар деректер + қабаттар + талдау + экрандағы карта.
- Векторлық модель: нүкте, сызық, полигон; растрлық — пиксельдер.
- Ел шекарасы, өзен, жол — сызық; облыс, көл — полигон; ұңғыма — нүкте.
- Көздері: карталар, далалық деректер, статистика, GPS, ғарыштық суреттер (KazEOSat).
Тесттегі тұзақ
Растр мен векторды шатастырады. Тапсырмада «әрқайсысының өз мәні бар ұяшықтар торы» десе — растр; «нүкте, сызық және көпбұрыштардан тұратын нысандар» десе — вектор. Векторлық ГАЖ-да ел шекарасы — полигон емес, сызық: полигонмен елдің аумағын көрсетеді.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Солтүстік-батыс бағытының азимуты
- A. 315°
- B. 45°
- C. 135°
- D. 225°
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Азимут солтүстік бағыттан сағат тілімен есептеледі: С — 0°, Ш — 90°, О — 180°, Б — 270°. Солтүстік-батыс Б мен С-тің ортасында: 270° + 45° = 315°. 45° — солтүстік-шығыс, 135° — оңтүстік-шығыс, 225° — оңтүстік-батыс.
2. бір дұрыс жауап
Екі пункт бір меридианда жатыр: біріншісі — 40° с. е., екіншісі — 50° с. е. Олардың арақашықтығы (меридианның 1° доғасының ұзындығы ≈ 111 км)
- A. ≈ 1 110 км
- B. ≈ 111 км
- C. ≈ 555 км
- D. ≈ 9 990 км
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Ендіктер айырмасы 50° − 40° = 10°, меридианның әр градусы ≈ 111 км: 10 · 111 = 1 110 км. 9 990 км = 90 · 111 — ендіктерді азайтудың орнына қосқанда (40 + 50) шығады.
3. бір дұрыс жауап
Нөлдік (Гринвич) меридианында жергілікті күн уақыты бойынша түс болғанда, 75° ш. б. жатқан пунктте жергілікті уақыт
- A. 17:00
- B. 7:00
- C. 12:00
- D. 15:00
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Жер сағатына 15°-қа бұрылады, сондықтан 75° — 75 : 15 = 5 сағат. Шығысқа қарай уақыт көп: 12:00 + 5 сағ = 17:00. 7:00 — 75° б. б.-та болар еді (батысқа қарай уақыт аз).
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз