Литосфера
География · Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология
Жер жер қыртысынан, мантиядан және ядродан тұрады. Литосфера — қатты қабық: жер қыртысы және мантияның жоғарғы бөлігі. Қыртыс материктік (қалың, тау астында 70–80 км-ге дейін, үш қабат: шөгінді, «гранит», «базальт») және мұхиттық (жұқа, гранит қабаты жоқ) болады. Литосфера баяу қозғалатын тақталарға бөлінген: тақталар соқтығысқанда таулар өседі (Гималай — Үндістан мен Еуразия тақталары), мұхиттық тақта материктікке астына кірген жерде терең науалар мен жанартаулар пайда болады (Анд), алшақтағанда — рифтер мен мұхит ортасы жоталары.
Жер бедерін ішкі (эндогендік) үдерістер — тақталардың қозғалысы, жер сілкінісі, жанартау — және сыртқы (экзогендік) үдерістер — үгілу, жел, өзен, мұздық жұмысы, адам әрекеті жасайды. Ішкілер бедер біркелкісіздігін жасайды, сыртқылар оны бұзып, тегістейді. Тау жыныстары: магмалық (гранит, базальт), шөгінді (әктас, құм, саз, көмір, тас тұз), метаморфтық (мәрмәр — әктастан, гнейс — граниттен).
Қазақстан негізінен жазық: батыста — Каспий маңы ойпаты, Орал маңы үстірті және Үстірт қыраты, оңтүстікте — Тұран ойпаты, солтүстікте — Батыс Сібір жазығының бөлігі, ортасында — Сарыарқа (Қазақтың ұсақ шоқысы, ең биік нүктесі — Ақсораң тауы, 1 565 м). Таулар оңтүстік пен шығыста: Тянь-Шань, Жетісу Алатауы, Тарбағатай, Сауыр, Алтай.
Қазақстанның ең биік нүктесі — Хан Тәңірі шыңы, 6 995 м, Қазақстан, Қырғызстан және Қытай шекараларының түйіскен жерінде. Ең төмені — Маңғыстаудағы Қарақия ойысы, −132 м. Іле Алатауының ең биік нүктесі — Талғар шыңы (4 979 м), Қазақстандық Алтайдікі — Мұзтау (Белуха, 4 506 м).
Ең бастысы
- Литосфера = жер қыртысы + мантияның жоғары бөлігі; тақталар қозғалады.
- Тақталардың соқтығысуы → таулар (Гималай); алшақтауы → рифтер, мұхит ортасы жоталары.
- Эндогендік: тақталар, жер сілкінісі, жанартау; экзогендік: үгілу, жел, өзен, мұздық.
- Магмалық — гранит, базальт; шөгінді — әктас, тұз, көмір; метаморфтық — мәрмәр, гнейс.
- Хан Тәңірі 6 995 м; Қарақия −132 м; Ақсораң 1 565 м; Талғар 4 979 м; Мұзтау 4 506 м.
Тесттегі тұзақ
Мәрмәр — метаморфтық жыныс, бірақ оның «арғы тегі» шөгінді (әктас). Тас тұз бен көмір — шөгінді жыныстар. Оқулықтарда Хан Тәңірінің «7 010 м» биіктігі кездеседі — бұл мұз қалпағымен бірге алынған биіктік; топографиялық биіктігі — 6 995 м.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Үндістан және Еуразия литосфералық тақталарының соқтығысуынан пайда болған таулар
- A. Гималай
- B. Анд
- C. Орал таулары
- D. Скандинавия таулары
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Үндістан тақтасы солтүстікке қозғалып, Еуразияға «соғылады»; жер қыртысы мыжылады — Эверест (8 848 м) бар Гималай осылай өседі, мұнда жер сілкінісі жиі болады. Анд мұхиттық тақта Оңтүстік Американың астына батып жатқан жерде пайда болған, Орал мен Скандинавия таулары — ежелгі әрі әлдеқашан бұзылған таулар.
2. бір дұрыс жауап
Метаморфтық тектес тау жынысы
- A. мәрмәр
- B. гранит
- C. әктас
- D. базальт
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Метаморфтық жыныстар басқа жыныстардан жоғары температура мен қысымның әсерінен түзіледі: мәрмәр — әктастан, гнейс — граниттен. Гранит пен базальт — магмалық (қатқан магма), әктас — шөгінді жыныс (теңіз ағзаларының бақалшақтарынан). Тұзақ: әктас — мәрмәрдің «арғы тегі», бірақ өзі шөгінді.
3. бір дұрыс жауап
Қазақстанның ең биік шыңы
- A. Хан Тәңірі
- B. Талғар
- C. Мұзтау (Белуха)
- D. Ақсораң
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Хан Тәңірі (6 995 м) — Қазақстан, Қырғызстан және Қытай шекарасындағы Орталық Тянь-Шань шыңы. Талғар (4 979 м) — Іле Алатауының, Мұзтау (Белуха, 4 506 м) — Алтайдың, Ақсораң (1 565 м) — Сарыарқаның (Қазақтың ұсақ шоқысының) ең биік нүктесі.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз