Литосфера

География · Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология

Жер жер қыртысынан, мантиядан және ядродан тұрады. Литосфера — қатты қабық: жер қыртысы және мантияның жоғарғы бөлігі. Қыртыс материктік (қалың, тау астында 70–80 км-ге дейін, үш қабат: шөгінді, «гранит», «базальт») және мұхиттық (жұқа, гранит қабаты жоқ) болады. Литосфера баяу қозғалатын тақталарға бөлінген: тақталар соқтығысқанда таулар өседі (Гималай — Үндістан мен Еуразия тақталары), мұхиттық тақта материктікке астына кірген жерде терең науалар мен жанартаулар пайда болады (Анд), алшақтағанда — рифтер мен мұхит ортасы жоталары.

Жер бедерін ішкі (эндогендік) үдерістер — тақталардың қозғалысы, жер сілкінісі, жанартау — және сыртқы (экзогендік) үдерістер — үгілу, жел, өзен, мұздық жұмысы, адам әрекеті жасайды. Ішкілер бедер біркелкісіздігін жасайды, сыртқылар оны бұзып, тегістейді. Тау жыныстары: магмалық (гранит, базальт), шөгінді (әктас, құм, саз, көмір, тас тұз), метаморфтық (мәрмәр — әктастан, гнейс — граниттен).

Қазақстан негізінен жазық: батыста — Каспий маңы ойпаты, Орал маңы үстірті және Үстірт қыраты, оңтүстікте — Тұран ойпаты, солтүстікте — Батыс Сібір жазығының бөлігі, ортасында — Сарыарқа (Қазақтың ұсақ шоқысы, ең биік нүктесі — Ақсораң тауы, 1 565 м). Таулар оңтүстік пен шығыста: Тянь-Шань, Жетісу Алатауы, Тарбағатай, Сауыр, Алтай.

Қазақстанның ең биік нүктесі — Хан Тәңірі шыңы, 6 995 м, Қазақстан, Қырғызстан және Қытай шекараларының түйіскен жерінде. Ең төмені — Маңғыстаудағы Қарақия ойысы, −132 м. Іле Алатауының ең биік нүктесі — Талғар шыңы (4 979 м), Қазақстандық Алтайдікі — Мұзтау (Белуха, 4 506 м).

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Мәрмәр — метаморфтық жыныс, бірақ оның «арғы тегі» шөгінді (әктас). Тас тұз бен көмір — шөгінді жыныстар. Оқулықтарда Хан Тәңірінің «7 010 м» биіктігі кездеседі — бұл мұз қалпағымен бірге алынған биіктік; топографиялық биіктігі — 6 995 м.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Үндістан және Еуразия литосфералық тақталарының соқтығысуынан пайда болған таулар

  1. A. Гималай
  2. B. Анд
  3. C. Орал таулары
  4. D. Скандинавия таулары
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Үндістан тақтасы солтүстікке қозғалып, Еуразияға «соғылады»; жер қыртысы мыжылады — Эверест (8 848 м) бар Гималай осылай өседі, мұнда жер сілкінісі жиі болады. Анд мұхиттық тақта Оңтүстік Американың астына батып жатқан жерде пайда болған, Орал мен Скандинавия таулары — ежелгі әрі әлдеқашан бұзылған таулар.

2. бір дұрыс жауап

Метаморфтық тектес тау жынысы

  1. A. мәрмәр
  2. B. гранит
  3. C. әктас
  4. D. базальт
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Метаморфтық жыныстар басқа жыныстардан жоғары температура мен қысымның әсерінен түзіледі: мәрмәр — әктастан, гнейс — граниттен. Гранит пен базальт — магмалық (қатқан магма), әктас — шөгінді жыныс (теңіз ағзаларының бақалшақтарынан). Тұзақ: әктас — мәрмәрдің «арғы тегі», бірақ өзі шөгінді.

3. бір дұрыс жауап

Қазақстанның ең биік шыңы

  1. A. Хан Тәңірі
  2. B. Талғар
  3. C. Мұзтау (Белуха)
  4. D. Ақсораң
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Хан Тәңірі (6 995 м) — Қазақстан, Қырғызстан және Қытай шекарасындағы Орталық Тянь-Шань шыңы. Талғар (4 979 м) — Іле Алатауының, Мұзтау (Белуха, 4 506 м) — Алтайдың, Ақсораң (1 565 м) — Сарыарқаның (Қазақтың ұсақ шоқысының) ең биік нүктесі.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз