Атмосфера

География · Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология

Атмосфера — Жердің ауа қабығы; құрғақ ауада 78 % азот және 21 % оттек бар. Төменгі қабат — тропосфера: оның қалыңдығы полюстер үстінде 8–9 км, орта ендіктерде 10–11 км, экватор үстінде 18 км-ге дейін. Онда ауаның негізгі массасы және су буының барлығына жуығы шоғырланған, бұлт пен жауын-шашын түзіледі — «ауа райы осында жасалады». Одан жоғары — ультракүлгінді ұстап қалатын озон қабаты (орташа 20–25 км) бар стратосфера, одан кейін мезосфера, термосфера және экзосфера.

Тропосферада әр километр көтерілген сайын температура орта есеппен 6 °C-қа төмендейді (100 м-ге 0,6 °C). Атмосфералық қысым биіктеген сайын төмендейді. Ылғалдылық: абсолюттік — 1 м³ ауадағы будың граммы; салыстырмалы — берілген температурада мүмкін будың үлесі (%); 100 %-да бу конденсацияланады.

Біркелкі жылынбау қысым белдеулері мен желдерді тудырады: пассаттар жыл бойы тропиктерден (шамамен 30° ендік) экваторға соғады, қоңыржай ендіктерде батыс ауа ағыны басым, муссондар маусымға қарай бағытын өзгертеді (жазда — мұхиттан, қыста — құрлықтан), бриздер — теңіз бен көл жағасында тәулігіне екі рет, фен — таудан төмен түсетін жылы құрғақ жел. Циклон — төменгі қысым аймағы (бұлтты, жауын-шашын), антициклон — жоғары қысым аймағы (ашық, қыста аязды).

Климатты ендік (күн радиациясы), мұхиттан алыстық, жер бедері мен биіктік, ағыстар, атмосфера айналымы анықтайды. Қазақстан климаты тым континенттік: ел Еуразияның ортасында, мұхиттардан алыс, сондықтан жазы ыстық әрі құрғақ, қысы суық, температура амплитудасы үлкен. Ылғалдануды К = жауын-шашын : буланушылық коэффициентімен бағалайды: К > 1 — артық (таулы ормандар мен шалғындар), К = 1 — жеткілікті, К < 1 — жеткіліксіз (орманды дала және дала), К < 0,3 — мардымсыз (шөл).

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Озон қабаты тропосферада емес, стратосферада. Биіктікке қарай температура есебінде тау етегінің биіктігін азайтыңыз: 800 м-ден 3 800 м-ге дейін — 3,8 км емес, 3 км. Циклон — төменгі қысым мен жаңбыр, антициклон — жоғары қысым мен ашық күн; жиі шатастырады.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Қазақстанның ең төмен нүктесі (−132 м)

  1. A. Қарақия ойысы
  2. B. Тұран ойпаты
  3. C. Балқаш көлі
  4. D. Торғай қолаты
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Маңғыстау түбегіндегі (Маңғыстау облысы) Қарақия ойысы мұхит деңгейінен 132 м төмен жатыр. Каспий деңгейі — шамамен −28 м, Тұран ойпаты мен Торғай қолаты негізінен мұхит деңгейінен жоғары, Балқаш шамамен 340 м биіктікте жатыр.

2. бір дұрыс жауап

Тау етегінде 800 м биіктікте ауа температурасы +24 °C. Биіктігі 3 800 м шыңдағы температура (әр километр сайын 6 °C төмендейді)

  1. A. +6 °C
  2. B. +18 °C
  3. C. −6 °C
  4. D. +1,2 °C
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Биіктіктер айырмасы 3 800 − 800 = 3 000 м = 3 км. Төмендеуі: 3 · 6 = 18 °C. Шыңда: 24 − 18 = +6 °C. +18 — жауап емес, төмендеу шамасы; −6 °C теңіз деңгейінен есептегенде шығады (3,8 · 6 ≈ 23).

3. бір дұрыс жауап

Теңіз деңгейінде қысым 760 мм сын. бағ. Әр 10,5 м сайын 1 мм сын. бағ. төмендесе, 2 100 м биіктіктегі қысым

  1. A. 560 мм сын. бағ.
  2. B. 200 мм сын. бағ.
  3. C. 740 мм сын. бағ.
  4. D. 960 мм сын. бағ.
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Төмендеуі: 2 100 : 10,5 = 200 мм сын. бағ. Биіктіктегі қысым: 760 − 200 = 560 мм сын. бағ. 200 — төмендеу шамасы, ал 960 азайтудың орнына қосқанда шығады (биіктеген сайын қысым төмендейді).

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз