Атмосфера
География · Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология
Атмосфера — Жердің ауа қабығы; құрғақ ауада 78 % азот және 21 % оттек бар. Төменгі қабат — тропосфера: оның қалыңдығы полюстер үстінде 8–9 км, орта ендіктерде 10–11 км, экватор үстінде 18 км-ге дейін. Онда ауаның негізгі массасы және су буының барлығына жуығы шоғырланған, бұлт пен жауын-шашын түзіледі — «ауа райы осында жасалады». Одан жоғары — ультракүлгінді ұстап қалатын озон қабаты (орташа 20–25 км) бар стратосфера, одан кейін мезосфера, термосфера және экзосфера.
Тропосферада әр километр көтерілген сайын температура орта есеппен 6 °C-қа төмендейді (100 м-ге 0,6 °C). Атмосфералық қысым биіктеген сайын төмендейді. Ылғалдылық: абсолюттік — 1 м³ ауадағы будың граммы; салыстырмалы — берілген температурада мүмкін будың үлесі (%); 100 %-да бу конденсацияланады.
Біркелкі жылынбау қысым белдеулері мен желдерді тудырады: пассаттар жыл бойы тропиктерден (шамамен 30° ендік) экваторға соғады, қоңыржай ендіктерде батыс ауа ағыны басым, муссондар маусымға қарай бағытын өзгертеді (жазда — мұхиттан, қыста — құрлықтан), бриздер — теңіз бен көл жағасында тәулігіне екі рет, фен — таудан төмен түсетін жылы құрғақ жел. Циклон — төменгі қысым аймағы (бұлтты, жауын-шашын), антициклон — жоғары қысым аймағы (ашық, қыста аязды).
Климатты ендік (күн радиациясы), мұхиттан алыстық, жер бедері мен биіктік, ағыстар, атмосфера айналымы анықтайды. Қазақстан климаты тым континенттік: ел Еуразияның ортасында, мұхиттардан алыс, сондықтан жазы ыстық әрі құрғақ, қысы суық, температура амплитудасы үлкен. Ылғалдануды К = жауын-шашын : буланушылық коэффициентімен бағалайды: К > 1 — артық (таулы ормандар мен шалғындар), К = 1 — жеткілікті, К < 1 — жеткіліксіз (орманды дала және дала), К < 0,3 — мардымсыз (шөл).
Ең бастысы
- Тропосфера: полюстерде 8–9 км, экватор үстінде 18 км-ге дейін; озон қабаты — 20–25 км.
- Әр километр көтерілген сайын −6 °C.
- Пассаттар — экваторға; муссондар — маусым бойынша; бриздер — тәулік бойы; фен — таудан.
- Қазақстан климаты тым континенттік — мұхиттардан алыс болғандықтан.
- К = жауын-шашын : буланушылық; < 0,3 — мардымсыз, < 1 — жеткіліксіз, > 1 — артық.
Тесттегі тұзақ
Озон қабаты тропосферада емес, стратосферада. Биіктікке қарай температура есебінде тау етегінің биіктігін азайтыңыз: 800 м-ден 3 800 м-ге дейін — 3,8 км емес, 3 км. Циклон — төменгі қысым мен жаңбыр, антициклон — жоғары қысым мен ашық күн; жиі шатастырады.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Қазақстанның ең төмен нүктесі (−132 м)
- A. Қарақия ойысы
- B. Тұран ойпаты
- C. Балқаш көлі
- D. Торғай қолаты
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Маңғыстау түбегіндегі (Маңғыстау облысы) Қарақия ойысы мұхит деңгейінен 132 м төмен жатыр. Каспий деңгейі — шамамен −28 м, Тұран ойпаты мен Торғай қолаты негізінен мұхит деңгейінен жоғары, Балқаш шамамен 340 м биіктікте жатыр.
2. бір дұрыс жауап
Тау етегінде 800 м биіктікте ауа температурасы +24 °C. Биіктігі 3 800 м шыңдағы температура (әр километр сайын 6 °C төмендейді)
- A. +6 °C
- B. +18 °C
- C. −6 °C
- D. +1,2 °C
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Биіктіктер айырмасы 3 800 − 800 = 3 000 м = 3 км. Төмендеуі: 3 · 6 = 18 °C. Шыңда: 24 − 18 = +6 °C. +18 — жауап емес, төмендеу шамасы; −6 °C теңіз деңгейінен есептегенде шығады (3,8 · 6 ≈ 23).
3. бір дұрыс жауап
Теңіз деңгейінде қысым 760 мм сын. бағ. Әр 10,5 м сайын 1 мм сын. бағ. төмендесе, 2 100 м биіктіктегі қысым
- A. 560 мм сын. бағ.
- B. 200 мм сын. бағ.
- C. 740 мм сын. бағ.
- D. 960 мм сын. бағ.
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Төмендеуі: 2 100 : 10,5 = 200 мм сын. бағ. Биіктіктегі қысым: 760 − 200 = 560 мм сын. бағ. 200 — төмендеу шамасы, ал 960 азайтудың орнына қосқанда шығады (биіктеген сайын қысым төмендейді).
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз