Гидросфера
География · Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология
Гидросфера — Жердің су қабығы: Дүниежүзілік мұхит, құрлық сулары (өзендер, көлдер, мұздықтар, жер асты сулары), атмосферадағы су. Дүниежүзілік мұхит Жер бетінің 71 %-ын алып жатыр. Барлық судың шамамен 97 %-ы тұзды; тұщы судың басым бөлігі Антарктида, Гренландия және тау мұздықтарында қатып жатыр. Мұхиттың орташа тұздылығы — 35 ‰, яғни 1 кг суда 35 г тұз. Теңіз ағыстары жылуды тасымалдайды: жылы ағыстар жағалау климатын жұмсартады, суық ағыстар оны құрғатады.
Өзен — өзі қалыптастырған арнадағы тұрақты су ағыны; оның бастауы, сағасы, алабы және су айрығы бар. Қазақстан өзендерінің қоректенуі: қар (жазықтар), мұздық-қар (таулар). Ел аумағында шамамен 85 мың өзен және уақытша су ағыны бар; жетеуі 1 000 км-ден ұзын (олардың ішінде Ертіс, Есіл, Тобыл, Жайық, Сырдария, Іле). Ертіс Обьқа, Жайық Каспийге, Сырдария Арал теңізіне, Іле Балқашқа құяды.
Қазақстанда 48 мыңнан астам көл бар. Каспий теңізі — дүниежүзіндегі ең үлкен көл: ауданы шамамен 371 мың км², деңгейі шамамен −28 м, ең үлкен тереңдігі — 1 025 м (оңтүстікте), солтүстікте тереңдік аз; тұздылығы 12–13 ‰, Еділ мен Жайық сағаларында су тұщыға жуық. Балқаш — жалғыз «тұщы-тұзды» көл: Іле құятын батыс бөлігі тұщы, шығысы ащылау; оларды Ұзынарал түбегі бөліп тұр. Зайсан, Алакөл, Теңіз, Марқакөл — басқа ірі көлдер.
Қазақстан мұздықтары Жетісу және Іле Алатауы, Алтай тауларында; ең үлкені — Іле Алатауындағы Корженевский мұздығы. Мұздықтар — оңтүстіктің «су мұнаралары»: олар Іле, Шарын және басқа өзендерді қоректендіреді. Жер асты сулары — құрғақ елдің маңызды қоры. Қазақстанның ірі өзендерінің көбі трансшекаралық, сондықтан су ресурстары көршілерге тәуелді.
Ең бастысы
- Дүниежүзілік мұхит — жер бетінің 71 %-ы; судың 97 %-ы тұзды; мұхит тұздылығы 35 ‰.
- Ертіс → Обь; Жайық → Каспий; Сырдария → Арал; Іле → Балқаш.
- Каспий: 371 мың км², −28 м, тереңдігі 1 025 м-ге дейін, 12–13 ‰.
- Балқаш: батысы тұщы (Іле), шығысы ащылау; Ұзынарал түбегі.
- ≈ 85 мың өзен мен ағын, 48 мыңнан астам көл; ең үлкен мұздық — Корженевский.
Тесттегі тұзақ
Ертіс Балқашқа да, мұхитқа да емес, Обь өзеніне құяды. Каспий — көл (мұхитпен жалғаспайды), бірақ теңіз деп аталады. Промилле — мыңға шаққанда: 35 ‰ = 1 кг-ға 35 г, 35 % емес.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Ауа массасының шамамен 80 %-ы және су буының барлығына жуығы шоғырланған атмосфераның төменгі қабаты
- A. тропосфера
- B. стратосфера
- C. мезосфера
- D. термосфера
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Тропосферада (полюстер үстінде 8–9 км-ге, орта ендіктерде 10–11 км-ге, экватор үстінде 18 км-ге дейін) бұлт, жауын-шашын, жел түзіледі — «ауа райы осында жасалады», температура биіктеген сайын төмендейді. Одан жоғары — озон қабаты бар стратосфера, кейін ауа өте сирек мезосфера мен термосфера.
2. бір дұрыс жауап
Жылына 250 мм жауын-шашын түседі, буланушылық 1 000 мм. Аумақтың ылғалдануы
- A. мардымсыз
- B. жеткіліксіз
- C. жеткілікті
- D. артық
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Ылғалдану коэффициенті К = жауын-шашын : буланушылық = 250 : 1 000 = 0,25. К > 1 болса — ылғалдану артық (тайга, тундра), К ≈ 1 — жеткілікті, К 0,3-тен 1-ге дейін — жеткіліксіз (дала), К < 0,3 — мардымсыз (шөл). 0,25 саны 0,3-тен кем, сондықтан ылғалдану мардымсыз.
3. бір дұрыс жауап
Қазақстан климатының тым континенттік болуының басты себебі
- A. мұхиттардан алыс жатуы
- B. экваторға жақындығы
- C. жылы ағыстың әсері
- D. муссондардың басым болуы
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Қазақстан Еуразияның ортасында, мұхиттардан мыңдаған шақырым жерде жатыр; ылғалды теңіз ауасы бұл жерге жете бермейді. Сондықтан жазы ыстық әрі құрғақ, қысы суық, температураның тәуліктік және жылдық ауытқуы үлкен. Қазақстан экватордан алыс (40–55° с. е.), мұнда жылы ағыстар мен муссондар жоқ.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз