Гидросфера

География · Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология

Гидросфера — Жердің су қабығы: Дүниежүзілік мұхит, құрлық сулары (өзендер, көлдер, мұздықтар, жер асты сулары), атмосферадағы су. Дүниежүзілік мұхит Жер бетінің 71 %-ын алып жатыр. Барлық судың шамамен 97 %-ы тұзды; тұщы судың басым бөлігі Антарктида, Гренландия және тау мұздықтарында қатып жатыр. Мұхиттың орташа тұздылығы — 35 ‰, яғни 1 кг суда 35 г тұз. Теңіз ағыстары жылуды тасымалдайды: жылы ағыстар жағалау климатын жұмсартады, суық ағыстар оны құрғатады.

Өзен — өзі қалыптастырған арнадағы тұрақты су ағыны; оның бастауы, сағасы, алабы және су айрығы бар. Қазақстан өзендерінің қоректенуі: қар (жазықтар), мұздық-қар (таулар). Ел аумағында шамамен 85 мың өзен және уақытша су ағыны бар; жетеуі 1 000 км-ден ұзын (олардың ішінде Ертіс, Есіл, Тобыл, Жайық, Сырдария, Іле). Ертіс Обьқа, Жайық Каспийге, Сырдария Арал теңізіне, Іле Балқашқа құяды.

Қазақстанда 48 мыңнан астам көл бар. Каспий теңізі — дүниежүзіндегі ең үлкен көл: ауданы шамамен 371 мың км², деңгейі шамамен −28 м, ең үлкен тереңдігі — 1 025 м (оңтүстікте), солтүстікте тереңдік аз; тұздылығы 12–13 ‰, Еділ мен Жайық сағаларында су тұщыға жуық. Балқаш — жалғыз «тұщы-тұзды» көл: Іле құятын батыс бөлігі тұщы, шығысы ащылау; оларды Ұзынарал түбегі бөліп тұр. Зайсан, Алакөл, Теңіз, Марқакөл — басқа ірі көлдер.

Қазақстан мұздықтары Жетісу және Іле Алатауы, Алтай тауларында; ең үлкені — Іле Алатауындағы Корженевский мұздығы. Мұздықтар — оңтүстіктің «су мұнаралары»: олар Іле, Шарын және басқа өзендерді қоректендіреді. Жер асты сулары — құрғақ елдің маңызды қоры. Қазақстанның ірі өзендерінің көбі трансшекаралық, сондықтан су ресурстары көршілерге тәуелді.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Ертіс Балқашқа да, мұхитқа да емес, Обь өзеніне құяды. Каспий — көл (мұхитпен жалғаспайды), бірақ теңіз деп аталады. Промилле — мыңға шаққанда: 35 ‰ = 1 кг-ға 35 г, 35 % емес.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Ауа массасының шамамен 80 %-ы және су буының барлығына жуығы шоғырланған атмосфераның төменгі қабаты

  1. A. тропосфера
  2. B. стратосфера
  3. C. мезосфера
  4. D. термосфера
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Тропосферада (полюстер үстінде 8–9 км-ге, орта ендіктерде 10–11 км-ге, экватор үстінде 18 км-ге дейін) бұлт, жауын-шашын, жел түзіледі — «ауа райы осында жасалады», температура биіктеген сайын төмендейді. Одан жоғары — озон қабаты бар стратосфера, кейін ауа өте сирек мезосфера мен термосфера.

2. бір дұрыс жауап

Жылына 250 мм жауын-шашын түседі, буланушылық 1 000 мм. Аумақтың ылғалдануы

  1. A. мардымсыз
  2. B. жеткіліксіз
  3. C. жеткілікті
  4. D. артық
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Ылғалдану коэффициенті К = жауын-шашын : буланушылық = 250 : 1 000 = 0,25. К > 1 болса — ылғалдану артық (тайга, тундра), К ≈ 1 — жеткілікті, К 0,3-тен 1-ге дейін — жеткіліксіз (дала), К < 0,3 — мардымсыз (шөл). 0,25 саны 0,3-тен кем, сондықтан ылғалдану мардымсыз.

3. бір дұрыс жауап

Қазақстан климатының тым континенттік болуының басты себебі

  1. A. мұхиттардан алыс жатуы
  2. B. экваторға жақындығы
  3. C. жылы ағыстың әсері
  4. D. муссондардың басым болуы
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Қазақстан Еуразияның ортасында, мұхиттардан мыңдаған шақырым жерде жатыр; ылғалды теңіз ауасы бұл жерге жете бермейді. Сондықтан жазы ыстық әрі құрғақ, қысы суық, температураның тәуліктік және жылдық ауытқуы үлкен. Қазақстан экватордан алыс (40–55° с. е.), мұнда жылы ағыстар мен муссондар жоқ.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз