Биосфера

География · Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология

Биосфера — тірі ағзалар мекендеген және олар өзгерткен Жер қабығы. Биосфера туралы ілімді В. И. Вернадский жасады: тірі зат атмосфераның (оттек — фотосинтездің нәтижесі), тау жыныстарының (әктас, көмір, шымтезек — органикалық тектес) және сулардың құрамын өзгертеді. Вернадский биосфераның жоғарғы шекарасы деп озон қабатын санады; тіршілік литосфераның жоғарғы бөлігіне және мұхиттың бүкіл қалыңдығына енеді. Адам әрекеті биосфераны ноосфераға — «ақыл-ой сферасына» айналдырады.

Ағзалар қоректік тізбектермен байланысқан: продуценттер (өсімдіктер күн энергиясынан органикалық зат жасайды) → консументтер (жануарлар) → редуценттер (бактериялар мен саңырауқұлақтар қалдықтарды ыдыратады). Топырақ — литосфера, атмосфера және биосфера түйіскен жердегі ерекше табиғи дене; топырақтанудың негізін салушы — В. В. Докучаев. Ең құнарлы топырақ — қара топырақ: онда қарашірінді ең көп.

Өсімдіктер мен жануарлардың таралуы зоналылыққа бағынады: экватордан полюстерге қарай ылғалды экваторлық ормандар, саванналар, шөлдер, далалар, қоңыржай белдеу ормандары, тайга, тундра алмасады. Қазақстанда солтүстіктен оңтүстікке: орманды дала (жіңішке белдеу), дала, шөлейт, шөл (аумақтың шамамен 44 %-ы — ең үлкен зона); тауларда — биіктік белдеулік.

Қазақстан жазықтарының топырағы солтүстіктен оңтүстікке қарай алмасады: қара топырақ (52° с. е.-тен солтүстікке қарай) → қара қоңыр (52° пен 48° с. е. аралығы) → қоңыр және сұр-қоңыр шөл топырағы (48° с. е.-тен оңтүстікке); оңтүстіктің тау бөктерінде — сұр топырақ. Сирек және жойылып бара жатқан өсімдіктер мен жануарлар Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген (олардың ішінде — Грейг және Шренк қызғалдақтары); көптеген сирек түрлер — эндемиктер, яғни тек шағын аумақта өседі.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Вернадский — биосфера, Докучаев — топырақ, Берг — ландшафттар (табиғат зоналары): ғалымдарды жиі ауыстырып қояды. Қара қоңыр топырақ — қара топырақ пен қоңыр топырақтың арасында, сұр-қоңырдан оңтүстікте емес.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Тропиктік ендіктерден экваторға қарай соғатын тұрақты желдер

  1. A. пассаттар
  2. B. муссондар
  3. C. бриздер
  4. D. фендер
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Тропиктер үстінде (шамамен 30° ендік) — жоғары қысым белдеулері, экватор үстінде — төменгі қысым; ауа жыл бойы экваторға ағады — бұл пассаттар. Муссондар маусымға қарай, бриздер тәулігіне екі рет (құрлық — теңіз) бағытын өзгертеді, фен — таудан төмен түсетін жылы құрғақ жел.

2. бір дұрыс жауап

1 м³ ауада 6 г су буы бар, ал осы температурада ауа 12 г сыйғыза алады. Салыстырмалы ылғалдылық

  1. A. 50 %
  2. B. 200 %
  3. C. 6 %
  4. D. 18 %
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Салыстырмалы ылғалдылық — ауада мүмкін будың неше пайызы бар екенін көрсетеді: 6 : 12 · 100 % = 50 %. 200 % керісінше бөлгенде шығады, бірақ салыстырмалы ылғалдылық 100 %-дан аспайды: 100 %-да бу конденсациялана бастайды.

3. бір дұрыс жауап

Батыс бөлігі тұщы, ал шығыс бөлігі ащылау Қазақстан көлі

  1. A. Балқаш
  2. B. Зайсан
  3. C. Алакөл
  4. D. Теңіз
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Балқаштың батыс бөлігіне суы мол Іле құяды да, оны тұщытады; тар Ұзынарал бұғазы судың араласуына кедергі келтіреді, сондықтан шағын өзендер құятын шығыс бөлігі ащылау. Зайсан — Ертістегі тұщы көл, Алакөл мен Теңіз — тұзды.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз