Биосфера
География · Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология
Биосфера — тірі ағзалар мекендеген және олар өзгерткен Жер қабығы. Биосфера туралы ілімді В. И. Вернадский жасады: тірі зат атмосфераның (оттек — фотосинтездің нәтижесі), тау жыныстарының (әктас, көмір, шымтезек — органикалық тектес) және сулардың құрамын өзгертеді. Вернадский биосфераның жоғарғы шекарасы деп озон қабатын санады; тіршілік литосфераның жоғарғы бөлігіне және мұхиттың бүкіл қалыңдығына енеді. Адам әрекеті биосфераны ноосфераға — «ақыл-ой сферасына» айналдырады.
Ағзалар қоректік тізбектермен байланысқан: продуценттер (өсімдіктер күн энергиясынан органикалық зат жасайды) → консументтер (жануарлар) → редуценттер (бактериялар мен саңырауқұлақтар қалдықтарды ыдыратады). Топырақ — литосфера, атмосфера және биосфера түйіскен жердегі ерекше табиғи дене; топырақтанудың негізін салушы — В. В. Докучаев. Ең құнарлы топырақ — қара топырақ: онда қарашірінді ең көп.
Өсімдіктер мен жануарлардың таралуы зоналылыққа бағынады: экватордан полюстерге қарай ылғалды экваторлық ормандар, саванналар, шөлдер, далалар, қоңыржай белдеу ормандары, тайга, тундра алмасады. Қазақстанда солтүстіктен оңтүстікке: орманды дала (жіңішке белдеу), дала, шөлейт, шөл (аумақтың шамамен 44 %-ы — ең үлкен зона); тауларда — биіктік белдеулік.
Қазақстан жазықтарының топырағы солтүстіктен оңтүстікке қарай алмасады: қара топырақ (52° с. е.-тен солтүстікке қарай) → қара қоңыр (52° пен 48° с. е. аралығы) → қоңыр және сұр-қоңыр шөл топырағы (48° с. е.-тен оңтүстікке); оңтүстіктің тау бөктерінде — сұр топырақ. Сирек және жойылып бара жатқан өсімдіктер мен жануарлар Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген (олардың ішінде — Грейг және Шренк қызғалдақтары); көптеген сирек түрлер — эндемиктер, яғни тек шағын аумақта өседі.
Ең бастысы
- Биосфера — Вернадский ілімі; ноосфера — ақыл-ой сферасы.
- Қоректік тізбек: продуценттер → консументтер → редуценттер.
- Докучаев — топырақтану; қара топырақ — қарашіріндіге ең бай.
- Қазақстан топырағы: қара топырақ → қара қоңыр → қоңыр және сұр-қоңыр; оңтүстікте тау бөктерінде — сұр топырақ.
- Шөлдер — Қазақстанның шамамен 44 %-ы, ең үлкен табиғат зонасы.
Тесттегі тұзақ
Вернадский — биосфера, Докучаев — топырақ, Берг — ландшафттар (табиғат зоналары): ғалымдарды жиі ауыстырып қояды. Қара қоңыр топырақ — қара топырақ пен қоңыр топырақтың арасында, сұр-қоңырдан оңтүстікте емес.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Тропиктік ендіктерден экваторға қарай соғатын тұрақты желдер
- A. пассаттар
- B. муссондар
- C. бриздер
- D. фендер
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Тропиктер үстінде (шамамен 30° ендік) — жоғары қысым белдеулері, экватор үстінде — төменгі қысым; ауа жыл бойы экваторға ағады — бұл пассаттар. Муссондар маусымға қарай, бриздер тәулігіне екі рет (құрлық — теңіз) бағытын өзгертеді, фен — таудан төмен түсетін жылы құрғақ жел.
2. бір дұрыс жауап
1 м³ ауада 6 г су буы бар, ал осы температурада ауа 12 г сыйғыза алады. Салыстырмалы ылғалдылық
- A. 50 %
- B. 200 %
- C. 6 %
- D. 18 %
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Салыстырмалы ылғалдылық — ауада мүмкін будың неше пайызы бар екенін көрсетеді: 6 : 12 · 100 % = 50 %. 200 % керісінше бөлгенде шығады, бірақ салыстырмалы ылғалдылық 100 %-дан аспайды: 100 %-да бу конденсациялана бастайды.
3. бір дұрыс жауап
Батыс бөлігі тұщы, ал шығыс бөлігі ащылау Қазақстан көлі
- A. Балқаш
- B. Зайсан
- C. Алакөл
- D. Теңіз
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Балқаштың батыс бөлігіне суы мол Іле құяды да, оны тұщытады; тар Ұзынарал бұғазы судың араласуына кедергі келтіреді, сондықтан шағын өзендер құятын шығыс бөлігі ащылау. Зайсан — Ертістегі тұщы көл, Алакөл мен Теңіз — тұзды.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз