Табиғи-аумақтық кешендер

География · Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология

Табиғи-аумақтық кешен (ТАК, ландшафт) — тау жыныстары, жер бедері, климат, су, топырақ, өсімдіктер мен жануарлар біртұтас байланысқан жер бетінің бөлігі. Ең үлкен ТАК — географиялық қабық, ең кішілері — фациялар (жыра беткейі, алаңқай). Олардың арасында — табиғат зоналары, физикалық-географиялық елдер мен аудандар.

Географиялық қабықтың жалпы заңдылықтары: тұтастық (бір компоненттің өзгеруі қалғандарының бәрін өзгертеді: орманды кесті — топырақ, ағын, жер беті климаты өзгерді), зат пен энергия айналымы (су айналымы, биологиялық айналым), ырғақтылық (тәуліктік және маусымдық өзгерістер), зоналылық — жазықтағы ендік зоналылық және таудағы биіктік белдеулік. Азоналдылық та бар — ендікке тәуелсіз белгілер (таулар, мұхиттар, ойыстар).

Биіктік белдеулік — биіктікке қарай табиғат кешендерінің алмасуы: температура төмендейді (километрге ≈ 6 °C), ылғалдану өзгереді. Іле Алатауында төменнен жоғары: тау бөктерінің даласы мен бақтар (1 500–1 600 м-ге дейін), Сиверс жабайы алмасы бар жапырақты ормандар, Тянь-Шань шыршасынан тұратын қылқан жапырақты ормандар (2 800 м-ге дейін), субальпі және альпі шалғындары — жазғы жайлаулар, шамамен 3 500 м-ден жоғары — жартастар, мәңгі қар мен мұздықтар.

Қазақстанның табиғи аудандары: Шығыс Еуропа жазығы (шеткі батыс), Батыс Сібір (солтүстік), Тұран (оңтүстік және оңтүстік-батыс), Орал (Мұғалжар), Сарыарқа (орталық), Оңтүстік Сібір таулары (Алтай) және Орталық Азия таулары (Тянь-Шань, Жетісу Алатауы). Ендік табиғат зоналары: орманды дала, дала, шөлейт, шөл.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Ырғақтылық — уақыт бойынша табиғи алмасулар, ал «индустрияландыру», «мелиорация», «урбандалу» — қабықтың заңдылықтары емес, адам әрекеті; оларды нұсқаларға тұзақ ретінде қояды. Биіктік белдеулік — «таудағы ендік зоналылық» емес: себебі ендік емес, биіктікке қарай температураның төмендеуі.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Теңіз суының тұздылығы 35 ‰. Осындай 20 кг судағы тұздардың массасы

  1. A. 700 г
  2. B. 35 г
  3. C. 70 г
  4. D. 7 кг
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Промилле (‰) — мыңдық үлес: 35 ‰ деген 1 кг (1 000 г) суда 35 г тұз бар. 20 кг-да: 35 · 20 = 700 г. 35 г — тек 1 кг-дағы тұз, 70 г — 10 есе қате, 7 кг — ‰-ні пайыз деп алғанда шығады.

2. бір дұрыс жауап

Жердегі тұщы судың басым бөлігі қай жерде шоғырланған

  1. A. мұздықтар мен қар жамылғысында
  2. B. өзендерде
  3. C. көлдерде
  4. D. атмосферада
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Жердегі судың шамамен 97 %-ы тұзды. Қалған тұщы судың 70 %-ға жуығы Антарктида мен Гренландия мұздықтарында және тау мұздықтарында қатып жатыр, тағы 30 %-ға жуығы — жер асты сулары. Өзен, көл және атмосфераға пайыздың үлесі ғана тиеді, бірақ біз көбіне соларды пайдаланамыз.

3. бір дұрыс жауап

Арал теңізіне құятын Қазақстан өзені

  1. A. Сырдария
  2. B. Іле
  3. C. Ертіс
  4. D. Жайық
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Сырдария Тянь-Шань тауларынан басталып, Түркістан және Қызылорда облыстары арқылы ағып, Кіші Арал теңізіне құяды. Іле Балқашқа, Ертіс Обьқа (Солтүстік Мұзды мұхит алабы), Жайық Каспий теңізіне құяды.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз