Табиғи-аумақтық кешендер
География · Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология
Табиғи-аумақтық кешен (ТАК, ландшафт) — тау жыныстары, жер бедері, климат, су, топырақ, өсімдіктер мен жануарлар біртұтас байланысқан жер бетінің бөлігі. Ең үлкен ТАК — географиялық қабық, ең кішілері — фациялар (жыра беткейі, алаңқай). Олардың арасында — табиғат зоналары, физикалық-географиялық елдер мен аудандар.
Географиялық қабықтың жалпы заңдылықтары: тұтастық (бір компоненттің өзгеруі қалғандарының бәрін өзгертеді: орманды кесті — топырақ, ағын, жер беті климаты өзгерді), зат пен энергия айналымы (су айналымы, биологиялық айналым), ырғақтылық (тәуліктік және маусымдық өзгерістер), зоналылық — жазықтағы ендік зоналылық және таудағы биіктік белдеулік. Азоналдылық та бар — ендікке тәуелсіз белгілер (таулар, мұхиттар, ойыстар).
Биіктік белдеулік — биіктікке қарай табиғат кешендерінің алмасуы: температура төмендейді (километрге ≈ 6 °C), ылғалдану өзгереді. Іле Алатауында төменнен жоғары: тау бөктерінің даласы мен бақтар (1 500–1 600 м-ге дейін), Сиверс жабайы алмасы бар жапырақты ормандар, Тянь-Шань шыршасынан тұратын қылқан жапырақты ормандар (2 800 м-ге дейін), субальпі және альпі шалғындары — жазғы жайлаулар, шамамен 3 500 м-ден жоғары — жартастар, мәңгі қар мен мұздықтар.
Қазақстанның табиғи аудандары: Шығыс Еуропа жазығы (шеткі батыс), Батыс Сібір (солтүстік), Тұран (оңтүстік және оңтүстік-батыс), Орал (Мұғалжар), Сарыарқа (орталық), Оңтүстік Сібір таулары (Алтай) және Орталық Азия таулары (Тянь-Шань, Жетісу Алатауы). Ендік табиғат зоналары: орманды дала, дала, шөлейт, шөл.
Ең бастысы
- ТАК — барлық табиғат компоненттерінің бірлігі; ең үлкені — географиялық қабық.
- Заңдылықтар: тұтастық, айналым, ырғақтылық, зоналылық.
- Ендік зоналылық — жазықта; биіктік белдеулік — тауда.
- Іле Алатауы: дала → жапырақты ормандар → шырша ормандары (2 800 м-ге дейін) → шалғындар → қар мен мұздықтар (≈ 3 500 м).
- Азоналдылық — таулар, мұхиттар, ойыстар ендік зоналылықты бұзады.
Тесттегі тұзақ
Ырғақтылық — уақыт бойынша табиғи алмасулар, ал «индустрияландыру», «мелиорация», «урбандалу» — қабықтың заңдылықтары емес, адам әрекеті; оларды нұсқаларға тұзақ ретінде қояды. Биіктік белдеулік — «таудағы ендік зоналылық» емес: себебі ендік емес, биіктікке қарай температураның төмендеуі.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Теңіз суының тұздылығы 35 ‰. Осындай 20 кг судағы тұздардың массасы
- A. 700 г
- B. 35 г
- C. 70 г
- D. 7 кг
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Промилле (‰) — мыңдық үлес: 35 ‰ деген 1 кг (1 000 г) суда 35 г тұз бар. 20 кг-да: 35 · 20 = 700 г. 35 г — тек 1 кг-дағы тұз, 70 г — 10 есе қате, 7 кг — ‰-ні пайыз деп алғанда шығады.
2. бір дұрыс жауап
Жердегі тұщы судың басым бөлігі қай жерде шоғырланған
- A. мұздықтар мен қар жамылғысында
- B. өзендерде
- C. көлдерде
- D. атмосферада
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Жердегі судың шамамен 97 %-ы тұзды. Қалған тұщы судың 70 %-ға жуығы Антарктида мен Гренландия мұздықтарында және тау мұздықтарында қатып жатыр, тағы 30 %-ға жуығы — жер асты сулары. Өзен, көл және атмосфераға пайыздың үлесі ғана тиеді, бірақ біз көбіне соларды пайдаланамыз.
3. бір дұрыс жауап
Арал теңізіне құятын Қазақстан өзені
- A. Сырдария
- B. Іле
- C. Ертіс
- D. Жайық
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Сырдария Тянь-Шань тауларынан басталып, Түркістан және Қызылорда облыстары арқылы ағып, Кіші Арал теңізіне құяды. Іле Балқашқа, Ертіс Обьқа (Солтүстік Мұзды мұхит алабы), Жайық Каспий теңізіне құяды.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз