Табиғатты пайдалану және геоэкология

География · Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология

Табиғатты пайдалану — табиғи ресурстарды пайдалану және табиғатты қорғау. Тиімді табиғат пайдалану ресурстарды сақтайды: орманды қалпына келтіреді, қалдықтарды өңдейді, суды үнемдейді, бүлінген жерлерді рекультивациялайды. Тиімсіз пайдалану сарқылу мен ластануға әкеледі: жер жырту мен малды шамадан тыс жаю эрозия мен шөлейттенуді, дұрыс суармау топырақтың сортаңдануын, шығарындылар түтінді тұман мен қышқыл жаңбырды тудырады.

Мелиорация — жерді жақсарту: құрғақ аудандарда суару (гидромелиорация), батпақты құрғату, жел эрозиясына қарсы орман белдеулері (агроорман мелиорациясы). Рекультивация — пайдалы қазбаларды өндіргеннен кейін жерді қалпына келтіру: карьерлерді көму немесе су толтыру, құнарлы қабатты қайтару, өсімдік отырғызу.

Қазақстанның экологиялық проблемалары: Арал теңізінің тартылуы (Сырдария мен Әмудария суын суаруға алу, түбінде — Аралқұм шөлі, тұзды дауылдар); Семей ядролық полигонының зардаптары (1991 жылғы 29 тамызда жабылған); өнеркәсіп қалаларындағы ауаның ластануы (Теміртау, Өскемен, Қарағанды); мұнай өндіру кезінде Каспийдің ластануы; шөлейттену; оңтүстіктегі су тапшылығы.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар (ЕҚТА): қорықтар — шаруашылық айналымынан алынған (Қазақстан мен Орталық Азиядағы тұңғышы — Ақсу-Жабағылы, 1926 ж.); ұлттық саябақтар — қорғау туризммен ұштасады («Бурабай», «Іле Алатауы», «Алтынемел», Шарын, Көлсай көлдері); қаумалдар — жекелеген түрлерді қорғайды; табиғат ескерткіштері. Наурызым мен Қорғалжын ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген («Сарыарқа — Солтүстік Қазақстанның далалары мен көлдері»).

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Қорық пен ұлттық саябақты шатастырады: туризмге ұлттық саябақта рұқсат етіледі, ал қорықта тек күзет пен ғылым. Рекультивация (карьерден кейін қалпына келтіру) ≠ мелиорация (жерді жақсарту, мысалы суару).

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Биосфера туралы — тіршілік өзгерткен Жер қабығы ретіндегі ілімді жасаған ғалым

  1. A. В. И. Вернадский
  2. B. В. В. Докучаев
  3. C. Л. С. Берг
  4. D. А. Гумбольдт
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Владимир Иванович Вернадский («Биосфера» кітабы, 1926) тірі ағзалар атмосфераның, тау жыныстары мен сулардың құрамын өзгертетінін, ал адам әрекеті биосфераны ноосфераға айналдыратынын көрсетті. Докучаев — топырақтанудың, Берг — ландшафттар (табиғат зоналары) туралы ілімнің негізін салушы, Гумбольдт биіктік белдеулік пен климаттық заңдылықтарды сипаттады.

2. бір дұрыс жауап

Қазақстанның солтүстігіндегі дала зонасына тән топырақ

  1. A. қара топырақ
  2. B. күлгін топырақ
  3. C. қызыл топырақ
  4. D. сұр топырақ
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Қазақстанның солтүстігінде (Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Ақмола облыстары) дала өсімдіктерінің астында құнарлы қара топырақ қалыптасқан — астық шаруашылығының негізі. Күлгін топырақ — тайгада, қызыл топырақ — ылғалды субтропикте, сұр топырақ оңтүстіктегі шөл зонасының тау бөктерлерінде.

3. бір дұрыс жауап

Тауда биіктікке қарай табиғат кешендерінің заңды түрде алмасуы

  1. A. биіктік белдеулік
  2. B. ендік зоналылық
  3. C. секторлық
  4. D. ырғақтылық
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Биіктеген сайын температура мен қысым төмендеп, ылғалдану өзгереді — сондықтан өсімдік пен топырақ белдеулері төменнен жоғары қарай алмасады (Іле Алатауында: дала → орман → шалғын → қар). Ендік зоналылық — жазықта экватордан полюстерге қарай зоналардың алмасуы, секторлық — мұхиттан алыстығы бойынша батыстан шығысқа қарай, ырғақтылық — құбылыстардың уақыт бойынша қайталануы.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз