Табиғатты пайдалану және геоэкология
География · Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология
Табиғатты пайдалану — табиғи ресурстарды пайдалану және табиғатты қорғау. Тиімді табиғат пайдалану ресурстарды сақтайды: орманды қалпына келтіреді, қалдықтарды өңдейді, суды үнемдейді, бүлінген жерлерді рекультивациялайды. Тиімсіз пайдалану сарқылу мен ластануға әкеледі: жер жырту мен малды шамадан тыс жаю эрозия мен шөлейттенуді, дұрыс суармау топырақтың сортаңдануын, шығарындылар түтінді тұман мен қышқыл жаңбырды тудырады.
Мелиорация — жерді жақсарту: құрғақ аудандарда суару (гидромелиорация), батпақты құрғату, жел эрозиясына қарсы орман белдеулері (агроорман мелиорациясы). Рекультивация — пайдалы қазбаларды өндіргеннен кейін жерді қалпына келтіру: карьерлерді көму немесе су толтыру, құнарлы қабатты қайтару, өсімдік отырғызу.
Қазақстанның экологиялық проблемалары: Арал теңізінің тартылуы (Сырдария мен Әмудария суын суаруға алу, түбінде — Аралқұм шөлі, тұзды дауылдар); Семей ядролық полигонының зардаптары (1991 жылғы 29 тамызда жабылған); өнеркәсіп қалаларындағы ауаның ластануы (Теміртау, Өскемен, Қарағанды); мұнай өндіру кезінде Каспийдің ластануы; шөлейттену; оңтүстіктегі су тапшылығы.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар (ЕҚТА): қорықтар — шаруашылық айналымынан алынған (Қазақстан мен Орталық Азиядағы тұңғышы — Ақсу-Жабағылы, 1926 ж.); ұлттық саябақтар — қорғау туризммен ұштасады («Бурабай», «Іле Алатауы», «Алтынемел», Шарын, Көлсай көлдері); қаумалдар — жекелеген түрлерді қорғайды; табиғат ескерткіштері. Наурызым мен Қорғалжын ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген («Сарыарқа — Солтүстік Қазақстанның далалары мен көлдері»).
Ең бастысы
- Тиімді табиғат пайдалану ресурстарды сақтайды; тиімсізі — эрозия, сортаңдану, шөлейттену, ластану.
- Мелиорация — жерді жақсарту; рекультивация — өндіруден кейін қалпына келтіру.
- Арал, Семей полигоны (29.08.1991 жабылды), қалалардың ластануы, Каспий, шөлейттену.
- Қорық — бәріне тыйым (Ақсу-Жабағылы, 1926); ұлттық саябақ — туризммен; қаумал — жекелеген түрлер.
- Наурызым мен Қорғалжын — ЮНЕСКО Бүкіләлемдік мұрасы.
Тесттегі тұзақ
Қорық пен ұлттық саябақты шатастырады: туризмге ұлттық саябақта рұқсат етіледі, ал қорықта тек күзет пен ғылым. Рекультивация (карьерден кейін қалпына келтіру) ≠ мелиорация (жерді жақсарту, мысалы суару).
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Биосфера туралы — тіршілік өзгерткен Жер қабығы ретіндегі ілімді жасаған ғалым
- A. В. И. Вернадский
- B. В. В. Докучаев
- C. Л. С. Берг
- D. А. Гумбольдт
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Владимир Иванович Вернадский («Биосфера» кітабы, 1926) тірі ағзалар атмосфераның, тау жыныстары мен сулардың құрамын өзгертетінін, ал адам әрекеті биосфераны ноосфераға айналдыратынын көрсетті. Докучаев — топырақтанудың, Берг — ландшафттар (табиғат зоналары) туралы ілімнің негізін салушы, Гумбольдт биіктік белдеулік пен климаттық заңдылықтарды сипаттады.
2. бір дұрыс жауап
Қазақстанның солтүстігіндегі дала зонасына тән топырақ
- A. қара топырақ
- B. күлгін топырақ
- C. қызыл топырақ
- D. сұр топырақ
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Қазақстанның солтүстігінде (Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Ақмола облыстары) дала өсімдіктерінің астында құнарлы қара топырақ қалыптасқан — астық шаруашылығының негізі. Күлгін топырақ — тайгада, қызыл топырақ — ылғалды субтропикте, сұр топырақ оңтүстіктегі шөл зонасының тау бөктерлерінде.
3. бір дұрыс жауап
Тауда биіктікке қарай табиғат кешендерінің заңды түрде алмасуы
- A. биіктік белдеулік
- B. ендік зоналылық
- C. секторлық
- D. ырғақтылық
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Биіктеген сайын температура мен қысым төмендеп, ылғалдану өзгереді — сондықтан өсімдік пен топырақ белдеулері төменнен жоғары қарай алмасады (Іле Алатауында: дала → орман → шалғын → қар). Ендік зоналылық — жазықта экватордан полюстерге қарай зоналардың алмасуы, секторлық — мұхиттан алыстығы бойынша батыстан шығысқа қарай, ырғақтылық — құбылыстардың уақыт бойынша қайталануы.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз