Геоэкологиялық зерттеулер негіздері
География · Физикалық география. Табиғатты пайдалану және геоэкология
Геоэкологиялық зерттеулер адам әрекетінің табиғат кешендерін қалай өзгертетінін және оның адамдарға неге қауіп төндіретінін зерттейді. Олардың міндеттері: ортаның жай-күйін бағалау, ластану көздерін табу, өзгерістерді болжау және шаралар ұсыну. Әдістері: далалық бақылау және сынама алу, су, ауа және топырақты зертханалық талдау, қашықтықтан зондтау (суреттер ағаш кесуді, өртті, көлдердің тартылуын көрсетеді), картаға түсіру және ГАЖ, статистика, модельдеу.
Қоршаған ортаның мониторингі — бірыңғай бағдарлама бойынша тұрақты бақылау, бағалау және болжау жүйесі: станциялар ауа мен судың ластануын, радиациялық фонды, топырақтың жай-күйін өлшейді. Ластануды бағалау үшін ШРК — зиянды заттың денсаулыққа қауіпсіз шекті рұқсат етілген концентрациясы қолданылады; ШРК-дан асу («3 ШРК») ластануды білдіреді.
Ірі нысандарды салар алдында қоршаған ортаға әсерді бағалау және экологиялық сараптама жүргізіледі: табиғатқа зияны рұқсат етілгеннен көп болса, жоба бекітілмейді. «Ластаушы төлейді» қағидаты кінәліні залалды өтеуге және табиғатты қалпына келтіруге міндеттейді.
Зерттеу нәтижелері экологиялық карталарда көрсетіледі: аумақтар табиғаттың өзгеру дәрежесі бойынша бөлінеді — аз өзгергендерден экологиялық апат аймақтарына дейін (Арал маңы, бұрынғы Семей полигоны аудандары). Қазақстанда мұнай-газ кен орындары, тау-кен және металлургия орталықтары, ірі қалалар маңындағы аумақтар ең көп өзгерген.
Ең бастысы
- Әдістер: далалық, зертханалық, қашықтықтан, картографиялық және ГАЖ, статистикалық, модельдеу.
- Мониторинг — тұрақты бақылау + бағалау + болжау.
- ШРК — шекті рұқсат етілген концентрация; «3 ШРК» — ластану нормадан үш есе жоғары.
- Экологиялық сараптама — құрылысқа дейін; «ластаушы төлейді» — залалдан кейін.
- Экологиялық апат аймақтары: Арал маңы, Семей полигоны аудандары.
Тесттегі тұзақ
ШРК-ны ЖІӨ, АДИ және ПӘК-пен шатастырады — бұлар әртүрлі көрсеткіштер. Мониторинг — бір реттік тексеру емес, болжауы бар тұрақты бақылау. Сараптама апаттан кейін емес, құрылыс басталғанға дейін жүргізіледі.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Қазақстанда ең үлкен аумақты алып жатқан табиғат зонасы
- A. шөл
- B. орманды дала
- C. тайга
- D. жалпақ жапырақты ормандар
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Шөлдер Қазақстан аумағының 44 %-ын алып жатыр (Қызылқұм, Мойынқұм, Бетпақдала, Балқаш маңы мен Каспий маңының құмдары); одан кейін дала мен шөлейт. Орманды дала — шеткі солтүстіктегі жіңішке белдеу ғана, тайга мен жалпақ жапырақты ормандар Қазақстанда зона ретінде жоқ (тек таулы ормандар бар).
2. бір дұрыс жауап
Адам әрекеті мен климат өзгерісі салдарынан құрғақ аудандардағы жердің тозуы
- A. шөлейттену
- B. батпақтану
- C. орман егу
- D. мелиорация
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Шөлейттену — құнарлылық пен өсімдік жамылғысын жоғалту: оны малды шамадан тыс жаю, сексеуілді кесу, дұрыс суармау (сортаңдану), Арал теңізіндегідей су айдындарының құрғауы тудырады. Батпақтану — жердің шамадан тыс ылғалдануы, орман егу мен мелиорация — жерді тоздыру емес, жақсарту шаралары.
3. бір дұрыс жауап
Ең қатаң режимдегі ерекше қорғалатын табиғи аумақ: кез келген шаруашылық әрекеті мен жаппай туризмге тыйым салынған
- A. қорық
- B. ұлттық саябақ
- C. қаумал
- D. демалыс аймағы
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Қорық шаруашылық айналымынан толық алынады; онда тек күзет пен ғылыми бақылауға рұқсат етіледі. Ұлттық саябақта туристерге арналған аймақтар бар, қаумалда жекелеген түрлер не нысандар қорғалады (мысалы, аң аулауға тыйым салынады), ал қалған шаруашылыққа рұқсат етіледі.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз