Халық географиясы
География · Әлеуметтік география
Дүниежүзі халқы 8 млрд адамнан асты (2022 жылғы қараша); халқы ең көп ел — Үндістан (2023 жылдан), одан кейін Қытай. Қазақстан халқы 2023 жылы 20 млн адамнан асты. Қазақстан халқының орташа тығыздығы — шамамен 7 адам/км², дүниежүзіндегі ең төмендердің бірі: ел орасан үлкен (аумағы бойынша 9-орын), ал адамдар біркелкі қоныстанбаған — оңтүстікте және ірі қалаларда тығызырақ.
Халықтың ұдайы өсуі — ұрпақтардың алмасуы. Табиғи өсім = туу − өлім (‰-де — 1 000 тұрғынға). Көші-қон өсімі (көші-қон сальдосы) = келгендер − кеткендер. Халық санының өзгерісі = табиғи өсім + көші-қон өсімі. I тип (қазіргі): туу мен өлім төмен, қартаю (Еуропа, Жапония). II тип (дәстүрлі): туу жоғары, «демографиялық жарылыс» (Африка, Азияның бір бөлігі). II типтен I типке өтуді демографиялық өтпелі кезең дейді; Қазақстан осы сатыда.
Халықтың құрамын жыныстық-жастық пирамида көрсетеді: кең табан — балалар көп (жас халық), тар табан — қартаю. Ең ірі тіл семьясы — үнді-еуропа; қазақ тілі алтай семьясының түркі тобына кіреді. Әлемдік діндер — христиандық, ислам, буддизм; индуизм — Үндістанның ұлттық діні. Демографиялық саясат тууды азайтуы (Қытай 1980–2015 жж.: «бір отбасы — бір бала») немесе қолдауы (Франция, Қазақстан) мүмкін.
Урбандалу — қалалардың және қала тұрғындары үлесінің өсуі. Қазақстанда қала тұрғындары шамамен 60 %, ең көбі — Қарағанды облысында (шамамен 80 %), азы — Түркістан облысында. Агломерация — орталық маңындағы бірігіп кеткен қалалар тобы (Алматы агломерациясы); мегалополис — агломерациялардың бірігуі (АҚШ-тағы Босваш, Жапониядағы Токайдо). Дүниежүзіндегі ең ірі агломерациялар — Токио, Дели, Шанхай. Жалған урбандалу — қалалар экономикадан жылдам, лашықтармен өседі (дамушы елдер); субурбандалу — қала маңына көшу (дамыған елдер).
Ең бастысы
- Дүниежүзі > 8 млрд (2022), Үндістан — 1-орын (2023); Қазақстан > 20 млн (2023), ≈ 7 адам/км².
- ТӨ = Т − Ө; өзгеріс = ТӨ + көші-қон сальдосы.
- I тип — қартаю (Жапония, Италия); II тип — демографиялық жарылыс (Нигер, Уганда).
- Үнді-еуропа семьясы — ең ірі; қазақ тілі — алтай семьясының түркі тобы.
- Қазақстанның урбандалуы ≈ 60 %; Қарағанды обл. — ең урбандалған.
Тесттегі тұзақ
Пайыз бен промилле: 15 ‰ = 1,5 %, 1,5 ‰ емес. Халық санының өзгерісі есебінде көші-қонды ұмытпаңыз: келгеннен кеткен көп болса, сальдо теріс және өсімді азайтады.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Елдегі туу деңгейі — 22 ‰, өлім деңгейі — 7 ‰. Халықтың табиғи өсімі
- A. 15 ‰
- B. 29 ‰
- C. 3,1 ‰
- D. −15 ‰
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Табиғи өсім = туу − өлім = 22 − 7 = 15 ‰ (жылына 1 000 тұрғынға 15 адам, яғни 1,5 %). 29 ‰ көрсеткіштерді қосқанда, −15 ‰ керісінше азайтқанда шығады; теріс өсім туғаннан өлгені көп болғанда болады.
2. бір дұрыс жауап
Бір жылда облыста 30 мың адам туды, 12 мың адам қайтыс болды, 5 мың адам келді, 9 мың адам кетті. Халық санының өзгерісі
- A. +14 мың
- B. +18 мың
- C. +22 мың
- D. −4 мың
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Өзгеріс = табиғи өсім + көші-қон өсімі. Табиғи: 30 − 12 = +18 мың, көші-қон (сальдо): 5 − 9 = −4 мың. Барлығы: 18 − 4 = +14 мың. +18 — тек табиғи өсім, −4 — тек көші-қон, +22 — көші-қонның таңбасы шатастырылған.
3. бір дұрыс жауап
Дүниежүзіндегі халқы ең көп ел (БҰҰ бағалауы бойынша — 2023 жылдан бастап)
- A. Үндістан
- B. Қытай
- C. АҚШ
- D. Индонезия
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: 2023 жылы Үндістан халқы (1,4 млрд-тан астам) Қытай халқынан асып түсті: Қытайда туу деңгейі бұрыннан төмендеп келеді, ал Үндістан халқы әлі өсуде. АҚШ — халқы бойынша дүниежүзінде үшінші, Индонезия — төртінші ел.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз