Табиғи ресурстар
География · Экономикалық география. Геоэкономика
Табиғи ресурстар — адам өмір сүру мен шаруашылық үшін пайдаланатын табиғи денелер мен күштер. Шығу тегі бойынша: минералдық, жер, су, биологиялық (орман, жануарлар дүниесі), климаттық, рекреациялық, Дүниежүзілік мұхит ресурстары. Сарқылуы бойынша: сарқылмайтын (Күн, жел, су тасуы энергиясы, Жердің ішкі жылуы) және сарқылатын — қалпына келетін (орман, жануарлар дүниесі, тұщы су; топырақ — өте баяу) және қалпына келмейтін (пайдалы қазбалар).
Ресурспен қамтамасыз етілу — қор мен оны пайдалану көлемінің арақатынасы; минералдық ресурстар үшін қордың неше жылға жететінін есептейді: қор : жылдық өндіру. Мысал: 300 млн т : жылына 15 млн т = 20 жыл. Ресурспен қамтамасыз етілу жан басына шаққанда да болады (бір тұрғынға келетін егістік, орман, су).
Қазақстан — минералдық ресурстардың барлық дерлік түрі бар санаулы елдердің бірі. Мұнай мен газ — Батыс Қазақстан: Теңіз (ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны), Қашаған (ең ірі теңіз кен орны, Каспий қайраңы, жасанды аралдардан өндіріледі), Қарашығанақ (газ конденсаты), Өзен. Көмір: Екібастұз алабы (ашық тәсіл, «Богатырь» разрезі — дүниежүзіндегі ең ірілерінің бірі) және Қарағанды (шахталар, кокстелетін көмір). Мыс — Жезқазған, темір кені — Соколов-Сарыбай кен орны (Қостанай обл.), хромит — Хромтау маңы (Ақтөбе обл.), боксит — Торғай алабы, фосфорит — Қаратау. Қазақстан — дүниежүзіндегі ең ірі уран өндіруші.
Жер ресурстары: жан басына шаққандағы егістік ауданы бойынша Қазақстан — әлемдік көшбасшылардың бірі; солтүстікте — қара топырақ және астық шаруашылығы, шөл мен шөлейтте — жайылымдар. Су ресурстары шектеулі: ел құрғақ, ал өзен ағынының басым бөлігі көрші елдерден келеді.
Ең бастысы
- Сарқылмайтын: Күн, жел, су тасуы; қалпына келетін: орман, жануарлар, су; қалпына келмейтін: пайдалы қазбалар.
- Ресурспен қамтамасыз етілу (жыл) = қор : жылдық өндіру.
- Теңіз — құрлықта, Қашаған — теңізде, Қарашығанақ — газ конденсаты.
- Екібастұз — ашық тәсіл; Қарағанды — шахта, кокстелетін көмір.
- Мыс — Жезқазған; темір — Қостанай; хром — Хромтау; фосфорит — Қаратау; уран — әлемде 1-орын.
Тесттегі тұзақ
Орман — «сарқылмайтын» емес, сарқылатын, бірақ қалпына келетін ресурс. Топырақты шартты түрде ғана қалпына келетін деп санайды: қара топырақ қабаты жүздеген жылда қалпына келеді. Екібастұз көмірі — энергетикалық (МАЭС-те жағады), кокстелетіні — Қарағанды көмірі.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Кен орнының барланған көмір қоры — 300 млн т, жыл сайынғы өндіру — 15 млн т. Ресурспен қамтамасыз етілу
- A. 20 жыл
- B. 4 500 жыл
- C. 0,05 жыл
- D. 285 жыл
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Ресурспен қамтамасыз етілу — қазіргі өндіру деңгейінде қор неше жылға жететінін көрсетеді: 300 : 15 = 20 жыл. 4 500 көбейткенде, 0,05 керісінше бөлгенде, 285 қордан өндіруді азайтқанда шығады.
2. бір дұрыс жауап
Сарқылатын қалпына келмейтін табиғи ресурс
- A. мұнай
- B. орман
- C. Күн энергиясы
- D. жел энергиясы
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Мұнай, барлық пайдалы қазбалар сияқты, миллиондаған жыл бойы түзілген; жұмсалған мұнайды табиғат қалпына келтірмейді — ресурс қалпына келмейді. Орман — сарқылатын, бірақ қалпына келетін ресурс (оны қайта өсіруге болады). Күн мен жел энергиясы — сарқылмайтын ресурстар.
3. бір дұрыс жауап
Көмір ашық тәсілмен (разрездерде) өндірілетін Павлодар облысының көмір алабы
- A. Екібастұз
- B. Қарағанды
- C. Торғай
- D. Шұбаркөл
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Екібастұз көмірі жер бетіне жақын, қалың қабаттармен жатыр, сондықтан оны орасан зор разрездерде өндіреді (дүниежүзіндегі ең ірілерінің бірі — «Богатырь») және МАЭС-терде, соның ішінде Екібастұзда жағады. Қарағанды алабы — металлургияға арналған кокстелетін көмірді шахталық өндіру; Шұбаркөл мен Торғай алабы басқа облыстарда.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз