Табиғи ресурстар

География · Экономикалық география. Геоэкономика

Табиғи ресурстар — адам өмір сүру мен шаруашылық үшін пайдаланатын табиғи денелер мен күштер. Шығу тегі бойынша: минералдық, жер, су, биологиялық (орман, жануарлар дүниесі), климаттық, рекреациялық, Дүниежүзілік мұхит ресурстары. Сарқылуы бойынша: сарқылмайтын (Күн, жел, су тасуы энергиясы, Жердің ішкі жылуы) және сарқылатын — қалпына келетін (орман, жануарлар дүниесі, тұщы су; топырақ — өте баяу) және қалпына келмейтін (пайдалы қазбалар).

Ресурспен қамтамасыз етілу — қор мен оны пайдалану көлемінің арақатынасы; минералдық ресурстар үшін қордың неше жылға жететінін есептейді: қор : жылдық өндіру. Мысал: 300 млн т : жылына 15 млн т = 20 жыл. Ресурспен қамтамасыз етілу жан басына шаққанда да болады (бір тұрғынға келетін егістік, орман, су).

Қазақстан — минералдық ресурстардың барлық дерлік түрі бар санаулы елдердің бірі. Мұнай мен газ — Батыс Қазақстан: Теңіз (ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны), Қашаған (ең ірі теңіз кен орны, Каспий қайраңы, жасанды аралдардан өндіріледі), Қарашығанақ (газ конденсаты), Өзен. Көмір: Екібастұз алабы (ашық тәсіл, «Богатырь» разрезі — дүниежүзіндегі ең ірілерінің бірі) және Қарағанды (шахталар, кокстелетін көмір). Мыс — Жезқазған, темір кені — Соколов-Сарыбай кен орны (Қостанай обл.), хромит — Хромтау маңы (Ақтөбе обл.), боксит — Торғай алабы, фосфорит — Қаратау. Қазақстан — дүниежүзіндегі ең ірі уран өндіруші.

Жер ресурстары: жан басына шаққандағы егістік ауданы бойынша Қазақстан — әлемдік көшбасшылардың бірі; солтүстікте — қара топырақ және астық шаруашылығы, шөл мен шөлейтте — жайылымдар. Су ресурстары шектеулі: ел құрғақ, ал өзен ағынының басым бөлігі көрші елдерден келеді.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Орман — «сарқылмайтын» емес, сарқылатын, бірақ қалпына келетін ресурс. Топырақты шартты түрде ғана қалпына келетін деп санайды: қара топырақ қабаты жүздеген жылда қалпына келеді. Екібастұз көмірі — энергетикалық (МАЭС-те жағады), кокстелетіні — Қарағанды көмірі.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Кен орнының барланған көмір қоры — 300 млн т, жыл сайынғы өндіру — 15 млн т. Ресурспен қамтамасыз етілу

  1. A. 20 жыл
  2. B. 4 500 жыл
  3. C. 0,05 жыл
  4. D. 285 жыл
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Ресурспен қамтамасыз етілу — қазіргі өндіру деңгейінде қор неше жылға жететінін көрсетеді: 300 : 15 = 20 жыл. 4 500 көбейткенде, 0,05 керісінше бөлгенде, 285 қордан өндіруді азайтқанда шығады.

2. бір дұрыс жауап

Сарқылатын қалпына келмейтін табиғи ресурс

  1. A. мұнай
  2. B. орман
  3. C. Күн энергиясы
  4. D. жел энергиясы
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Мұнай, барлық пайдалы қазбалар сияқты, миллиондаған жыл бойы түзілген; жұмсалған мұнайды табиғат қалпына келтірмейді — ресурс қалпына келмейді. Орман — сарқылатын, бірақ қалпына келетін ресурс (оны қайта өсіруге болады). Күн мен жел энергиясы — сарқылмайтын ресурстар.

3. бір дұрыс жауап

Көмір ашық тәсілмен (разрездерде) өндірілетін Павлодар облысының көмір алабы

  1. A. Екібастұз
  2. B. Қарағанды
  3. C. Торғай
  4. D. Шұбаркөл
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Екібастұз көмірі жер бетіне жақын, қалың қабаттармен жатыр, сондықтан оны орасан зор разрездерде өндіреді (дүниежүзіндегі ең ірілерінің бірі — «Богатырь») және МАЭС-терде, соның ішінде Екібастұзда жағады. Қарағанды алабы — металлургияға арналған кокстелетін көмірді шахталық өндіру; Шұбаркөл мен Торғай алабы басқа облыстарда.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз