Жалпы географиялық әдістер. Зерттеулер және зерттеушілер
География · Географиялық зерттеу әдістері
География Жердің табиғатын, халқын және шаруашылығын, олардың аумақта қалай орналасқанын зерттейді. Мәлімет алу және өңдеу үшін ол арнайы әдістерді қолданады. Дәстүрлі әдістер: сипаттамалық, салыстырмалы (салыстырмалы-сипаттамалық), картографиялық, далалық (экспедициялық), тарихи. Заманауи әдістер: статистикалық және математикалық, аэроғарыштық (Жерді қашықтықтан зондтау), модельдеу және геоақпараттық (ГАЖ).
Далалық әдіс — алғашқы деректердің басты көзі: зерттеуші өзі бақылайды, өлшейді, топырақ пен өсімдікті сипаттайды, сынама алады. Картографиялық — карта бойынша зерттеу және карта жасау. Статистикалық — сандармен жұмыс: санақтар, кестелер, пайыздар. Аэроғарыштық — ұшақ пен жерсеріктен түсірілген суреттер; Қазақстанның қашықтықтан зондтайтын өз жерсеріктері бар (KazEOSat). Модельдеу — нысанды оның жеңілдетілген көшірмесі арқылы зерттеу: глобус, макет, компьютерлік модель.
Географиялық ашулар тарихы: Эратосфен (б.з.д. III ғ.) Жер шеңберін есептеп, «география» сөзін енгізді; Птолемей координаттары бар «География жөніндегі нұсқаулықты» жасады; Махмұд Қашқари (XI ғ.) түркі тілдерінің сөздігіне дөңгелек дүниежүзі картасын енгізді. Ұлы географиялық ашулар дәуірі: Колумб Америкаға жетті (1492), Магеллан экспедициясы жер шарын алғаш айналып жүзді (1519–1522).
Қазақстанды Ш. Уәлиханов (Ыстықкөл, Жетісу, 1858–1859 жж. Қашқарияға саяхат), П. П. Семёнов-Тян-Шанский (Тянь-Шань, 1856–1857 жж.; еуропалық ғалымдардан алғаш болып орталық Тянь-Шаньға жетті), Н. М. Пржевальский (Орталық Азия) зерттеді. Қ. И. Сәтбаев Жезқазған мысының орасан зор қорын дәлелдеп, Қазақ КСР Ғылым академиясының тұңғыш президенті болды (1946).
Ең бастысы
- Әдісті сипаттамасы бойынша таниды: жерсеріктен сурет — аэроғарыштық; орнында өлшеу — далалық; кестелер мен пайыздар — статистикалық; картаны талдау — картографиялық.
- Эратосфен — Жер шеңбері; Птолемей — координаттары бар карта; Махмұд Қашқари — дөңгелек дүниежүзі картасы (XI ғ.).
- Колумб — 1492, Магеллан — 1519–1522 (өзі 1521 ж. қаза тапты, сапарды Элькано аяқтады).
- Уәлиханов — Қашқария; Семёнов-Тян-Шанский — Тянь-Шань; Сәтбаев — Жезқазған және Ғылым академиясы (1946).
Тесттегі тұзақ
Уәлиханов пен Семёнов-Тян-Шанскийді шатастырады: олар бір өлкені бір жылдары зерттеді. Шешімі — бөлшекте: Қашқария — Уәлиханов, «орталық Тянь-Шаньдағы алғашқы еуропалық» — Семёнов. Аэроғарыштық әдісті картографиялықпен де шатастырмаңыз: сурет әлі карта емес.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Зерттеуші нысандарды жергілікті жерде өзі зерттейтін әдіс: бақылайды, өлшейді, сынама алады
- A. далалық (экспедициялық)
- B. картографиялық
- C. модельдеу
- D. аэроғарыштық
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Далалық, яғни экспедициялық әдіс — алғашқы деректердің ең көне әрі басты көзі: бақылау, жерді түсіру, топырақ пен өсімдікті сипаттау, су сынамасы. Картографиялық әдіс нысандарды карта арқылы, модельдеу жеңілдетілген модельдер арқылы, аэроғарыштық әдіс алыстан түсірілген суреттер арқылы зерттейді.
2. сәйкестік
Теңізші мен оның жетістігін сәйкестендіріңіз
- A. A. Христофор Колумб
- B. B. Фернан Магеллан
- 1. Американы ашу (1492)
- 2. алғашқы жер шарын айналып жүзу (1519–1522)
- 3. Африканы айналып Үндістанға теңіз жолы (1497–1498)
- 4. Оңтүстік полюске жету (1911)
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A — 1, B — 2
Талдау: Колумб 1492 жылы Кариб теңізінің аралдарына жетті — бұл еуропалықтар үшін Американың ашылуы. Магеллан экспедициясы алғаш рет Жерді айналып шықты; Магелланның өзі 1521 жылы Филиппинде қаза тапты, сапарды Хуан Себастьян Элькано аяқтады. Африканы айналып Үндістанға жолды Васко да Гама ашты, Оңтүстік полюске Руаль Амундсен жетті.
3. бір немесе бірнеше дұрыс жауап
Нысанмен тікелей байланыссыз аумақ туралы деректер алу тәсілі(-дері)
- A. ғарыштық түсірілім
- B. аэрофототүсірілім
- C. жерсеріктен радиолокациялық түсірілім
- D. топырақ сынамасын алу
- E. тұрғындарды сұрау
- F. тау жыныстарының жер бетіне шыққан жерін орнында сипаттау
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A, B, C
Талдау: Қашықтықтан зондтау — алыстан түсірудің барлық түрлері: ғарыштан, ұшақтан, жерсеріктегі радармен (радар бұлт арқылы да «көреді»). Топырақ сынамасы, тұрғындарды сұрау және тау жыныстарын сипаттау орнында болуды талап етеді — бұл далалық әдістер.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз