Дүниежүзі елдерін салыстыру әдістері

География · Елтану және саяси география негіздері. Геосаясат

Елдерді бірыңғай жоспар бойынша салыстырады: географиялық жағдайы, табиғат жағдайлары мен ресурстары, халқы, шаруашылығы, даму деңгейі. Ең бастысы — бір жылғы және бір бірліктегі бірдей көрсеткіштерді салыстыру; абсолюттік сандарды (ЖІӨ, халық саны) салыстырмалы көрсеткіштермен (жан басына ЖІӨ, тығыздық, үлестер) толықтыру.

Салыстыру көрсеткіштері: ЖІӨ және жан басына шаққандағы ЖІӨ; адами даму индексі (күтілетін өмір ұзақтығы, білім, жан басына табыс; 0-ден 1-ге дейін — Норвегия мен Швейцарияда шамамен 0,96); урбандалу деңгейі; табиғи өсім және орташа өмір ұзақтығы; салалардың ЖІӨ-дегі үлесі; ресурспен қамтамасыз етілу; дүниежүзілік саудадағы үлес.

Даму деңгейі бойынша елдер типологиясы: дамыған (постиндустриалды: АҚШ, Батыс Еуропа елдері, Жапония), өтпелі экономикалы елдер (бұрынғы социалистік, оның ішінде Қазақстан), дамушы (жаңа индустриалды — Оңтүстік Корея, Сингапур; мұнай экспорттаушы — Сауд Арабиясы; ең аз дамыған — Чад, Нигер). Экономикалық-географиялық (ЭГЖ) және саяси-географиялық жағдайды (СГЖ) да салыстырады: көршілер, теңізге шығу, көлік жолдары.

Көрнекі салыстыру тәсілдері: кестелер мен рейтингтер, диаграммалар, картограммалар (елдерді көрсеткіш бойынша бояу) және картодиаграммалар. Мысал: халық тығыздығы бойынша (шамамен 7 адам/км²) Қазақстан 194 тәуелсіз елдің ішінде 184-орында, ал аумағы бойынша — 9-орында.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Жалпы ЖІӨ жоғары болуы ≠ өмір деңгейі жоғары (Үндістан мен Швейцарияны жан басына ЖІӨ бойынша салыстырыңыз). Халық тығыздығын салыстыру үшін аумақсыз халық санын алуға болмайды — 1 км²-ге шаққандағы көрсеткіш керек.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Күтілетін өмір ұзақтығын, білім деңгейін және жан басына шаққандағы табысты ескеретін, елдерді салыстыруға арналған БҰҰ көрсеткіші

  1. A. адами даму индексі (АДИ)
  2. B. жалпы ішкі өнім (ЖІӨ)
  3. C. урбандалу деңгейі
  4. D. көші-қон сальдосы
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: АДИ 0-ден 1-ге дейінгі мән алады: 1-ге неғұрлым жақын болса, өмір сүру жағдайы соғұрлым жақсы (Норвегия мен Швейцарияда — шамамен 0,96; Қазақстан АДИ өте жоғары елдер тобына кіреді). ЖІӨ денсаулық пен білімсіз тек экономика көлемін көрсетеді; урбандалу мен көші-қон — жеке демографиялық көрсеткіштер.

2. сәйкестік

Ел мен оның астанасын сәйкестендіріңіз

  1. A. A. Канада
  2. B. B. Бразилия
  1. 1. Оттава
  2. 2. Бразилиа
  3. 3. Торонто
  4. 4. Рио-де-Жанейро
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A — 1, B — 2

Талдау: Канаданың астанасы — Оттава, ал ең ірі қаласы — Торонто. Бразилияның астанасы 1960 жылы теңіз жағасындағы Рио-де-Жанейродан ішкі аудандарда арнайы салынған Бразилиа қаласына көшірілді — ішкі жерлерді игеру үшін (Қазақстан да 1997 жылы астанасын Алматыдан Астанаға көшірді).

3. сәйкестік

Халықаралық ұйым мен оның мүшесі болып табылатын елді сәйкестендіріңіз

  1. A. A. Еуропалық одақ (ЕО)
  2. B. B. Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің қауымдастығы (АСЕАН)
  1. 1. Германия
  2. 2. Индонезия
  3. 3. Норвегия
  4. 4. Аустралия
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A — 1, B — 2

Талдау: Германия — ЕО-ның негізін қалаушылардың бірі, Индонезия — АСЕАН-ның ең ірі елі. Тұзақтар: Норвегия Еуропада орналасқан, бірақ ЕО-ға кірмейді (референдумдарда екі рет бас тартқан); Аустралия Оңтүстік-Шығыс Азиямен көршілес, бірақ АСЕАН мүшесі емес.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз