Дүниежүзі елдерін салыстыру әдістері
География · Елтану және саяси география негіздері. Геосаясат
Елдерді бірыңғай жоспар бойынша салыстырады: географиялық жағдайы, табиғат жағдайлары мен ресурстары, халқы, шаруашылығы, даму деңгейі. Ең бастысы — бір жылғы және бір бірліктегі бірдей көрсеткіштерді салыстыру; абсолюттік сандарды (ЖІӨ, халық саны) салыстырмалы көрсеткіштермен (жан басына ЖІӨ, тығыздық, үлестер) толықтыру.
Салыстыру көрсеткіштері: ЖІӨ және жан басына шаққандағы ЖІӨ; адами даму индексі (күтілетін өмір ұзақтығы, білім, жан басына табыс; 0-ден 1-ге дейін — Норвегия мен Швейцарияда шамамен 0,96); урбандалу деңгейі; табиғи өсім және орташа өмір ұзақтығы; салалардың ЖІӨ-дегі үлесі; ресурспен қамтамасыз етілу; дүниежүзілік саудадағы үлес.
Даму деңгейі бойынша елдер типологиясы: дамыған (постиндустриалды: АҚШ, Батыс Еуропа елдері, Жапония), өтпелі экономикалы елдер (бұрынғы социалистік, оның ішінде Қазақстан), дамушы (жаңа индустриалды — Оңтүстік Корея, Сингапур; мұнай экспорттаушы — Сауд Арабиясы; ең аз дамыған — Чад, Нигер). Экономикалық-географиялық (ЭГЖ) және саяси-географиялық жағдайды (СГЖ) да салыстырады: көршілер, теңізге шығу, көлік жолдары.
Көрнекі салыстыру тәсілдері: кестелер мен рейтингтер, диаграммалар, картограммалар (елдерді көрсеткіш бойынша бояу) және картодиаграммалар. Мысал: халық тығыздығы бойынша (шамамен 7 адам/км²) Қазақстан 194 тәуелсіз елдің ішінде 184-орында, ал аумағы бойынша — 9-орында.
Ең бастысы
- Бір жылғы бірдей көрсеткіштерді салыстыру; абсолюттік + салыстырмалы.
- Жан басына ЖІӨ мен АДИ өмір деңгейін жалпы ЖІӨ-ден жақсы көрсетеді.
- Елдер типтері: дамыған, өтпелі экономикалы (Қазақстан), дамушы.
- Картограмма — салыстырмалы көрсеткіш бойынша бояу; картодиаграмма — картадағы диаграммалар.
Тесттегі тұзақ
Жалпы ЖІӨ жоғары болуы ≠ өмір деңгейі жоғары (Үндістан мен Швейцарияны жан басына ЖІӨ бойынша салыстырыңыз). Халық тығыздығын салыстыру үшін аумақсыз халық санын алуға болмайды — 1 км²-ге шаққандағы көрсеткіш керек.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Күтілетін өмір ұзақтығын, білім деңгейін және жан басына шаққандағы табысты ескеретін, елдерді салыстыруға арналған БҰҰ көрсеткіші
- A. адами даму индексі (АДИ)
- B. жалпы ішкі өнім (ЖІӨ)
- C. урбандалу деңгейі
- D. көші-қон сальдосы
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: АДИ 0-ден 1-ге дейінгі мән алады: 1-ге неғұрлым жақын болса, өмір сүру жағдайы соғұрлым жақсы (Норвегия мен Швейцарияда — шамамен 0,96; Қазақстан АДИ өте жоғары елдер тобына кіреді). ЖІӨ денсаулық пен білімсіз тек экономика көлемін көрсетеді; урбандалу мен көші-қон — жеке демографиялық көрсеткіштер.
2. сәйкестік
Ел мен оның астанасын сәйкестендіріңіз
- A. A. Канада
- B. B. Бразилия
- 1. Оттава
- 2. Бразилиа
- 3. Торонто
- 4. Рио-де-Жанейро
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A — 1, B — 2
Талдау: Канаданың астанасы — Оттава, ал ең ірі қаласы — Торонто. Бразилияның астанасы 1960 жылы теңіз жағасындағы Рио-де-Жанейродан ішкі аудандарда арнайы салынған Бразилиа қаласына көшірілді — ішкі жерлерді игеру үшін (Қазақстан да 1997 жылы астанасын Алматыдан Астанаға көшірді).
3. сәйкестік
Халықаралық ұйым мен оның мүшесі болып табылатын елді сәйкестендіріңіз
- A. A. Еуропалық одақ (ЕО)
- B. B. Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің қауымдастығы (АСЕАН)
- 1. Германия
- 2. Индонезия
- 3. Норвегия
- 4. Аустралия
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A — 1, B — 2
Талдау: Германия — ЕО-ның негізін қалаушылардың бірі, Индонезия — АСЕАН-ның ең ірі елі. Тұзақтар: Норвегия Еуропада орналасқан, бірақ ЕО-ға кірмейді (референдумдарда екі рет бас тартқан); Аустралия Оңтүстік-Шығыс Азиямен көршілес, бірақ АСЕАН мүшесі емес.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз