Геосаясат негіздері
География · Елтану және саяси география негіздері. Геосаясат
Геосаясат географиялық жағдайдың, аумақ пен ресурстардың мемлекеттердің саясатына, қауіпсіздігіне және ықпал үшін күресіне қалай әсер ететінін зерттейді. «Геосаясат» терминін мемлекетті «географиялық организм» деп санаған швед ғалымы Рудольф Челлен енгізді.
Классикалық тұжырымдамалар: британдық Хэлфорд Маккиндер (1904) — «Хартленд» (ішкі Еуразияның «жүрек жері», оған Қазақстан да кіреді): Хартлендті бақылаған бүкіл әлемге ықпал етеді; американдық Альфред Мэхэн — «теңіз күші»: құдіретті флот пен теңіз жолдарын бақылау береді; неміс Карл Хаусхофер — «өмір сүру кеңістігі» (бұл идеяны нацистер пайдаланды); Збигнев Бжезинский — Еуразия үшін күрес туралы «Ұлы шахмат тақтасы» (1997).
Қазақстанның геосаяси жағдайы: орасан зор аумақ (дүниежүзінде 9-орын), ұзын құрлық шекаралары, Еуропа мен Азия арасындағы орны, екі ірі держава — Ресей мен Қытаймен көршілес, бай ресурстар, мұхитқа шығатын жолдың жоқтығы. Осыдан — көпвекторлы сыртқы саясат: барлық көршілермен және ірі күш орталықтарымен тең құқықты қарым-қатынас.
Қазақстан қатысатын халықаралық ұйымдар: БҰҰ (1992 жылғы 2 наурыздан), ТМД, ЕАЭО, ҰҚШҰ, ШЫҰ, ИЫҰ, ЕҚЫҰ (2010 жылы төрағалық). Қазақстанның бастамасымен Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңес (АӨСШК) құрылды. Қазақстан Семей полигонын жапты (1991) және ядролық қарудан бірінші болып өз еркімен бас тартты (арсенал 1995 жылға қарай шығарылды).
Ең бастысы
- «Геосаясат» термині — Р. Челлен.
- Маккиндер — Хартленд (1904); Мэхэн — теңіз күші; Хаусхофер — өмір сүру кеңістігі.
- Қазақстан: Ресей мен Қытай арасында, теңізге шығу жолы жоқ → көпвекторлы саясат.
- АӨСШК — Қазақстанның бастамасы; БҰҰ-да — 1992 жылғы 2 наурыздан.
- Ядролық қарудан бас тарту: полигон 1991 жылы жабылды, арсенал 1995 жылға қарай шығарылды.
Тесттегі тұзақ
Маккиндер — құрлық (Хартленд), Мэхэн — теңіз: оларды жиі ауыстырып қояды. Геосаясат — билік, қауіпсіздік және ықпал туралы; сұрақта АЭА, ТҰК және транзит болса — бұл геоэкономика.
Өзіңді тексер
1. бір немесе бірнеше дұрыс жауап
Қазақстанмен шектесетін мемлекет(-тер)
- A. Ресей
- B. Қытай
- C. Өзбекстан
- D. Тәжікстан
- E. Моңғолия
- F. Түрікменстан
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A, B, C, F
Талдау: Қазақстанның бес көршісі бар: Ресей (ең ұзын шекара), Қытай, Қырғызстан, Өзбекстан және Түрікменстан. Тұзақтар: Моңғолия өте жақын — Алтайда оны Қазақстаннан Ресей аумағының жіңішке белдеуі (шамамен 40 км) бөліп тұр, ал Тәжікстанды Қырғызстан мен Өзбекстан бөліп тұр.
2. бір немесе бірнеше дұрыс жауап
Еуразиялық экономикалық одақтың мүше мемлекет(-тері) (Қазақстаннан басқа)
- A. Ресей
- B. Беларусь
- C. Армения
- D. Қырғызстан
- E. Өзбекстан
- F. Әзербайжан
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A, B, C, D
Талдау: ЕАЭО туралы шарт 2015 жылғы 1 қаңтарда күшіне енді; одаққа бес ел кіреді: Қазақстан, Ресей, Беларусь, Армения және Қырғызстан. Өзбекстан 2020 жылдан тек бақылаушы, Әзербайжан ЕАЭО-ға кірмейді.
3. бір дұрыс жауап
«Геосаясат» терминін енгізген швед ғалымы
- A. Рудольф Челлен
- B. Хэлфорд Маккиндер
- C. Альфред Мэхэн
- D. Карл Хаусхофер
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Рудольф Челлен мемлекетті «географиялық организм» деп санап, «геосаясат» терминін енгізді. Маккиндер — британдық, Хартленд тұжырымдамасының авторы; Мэхэн — американдық, «теңіз күші» теориясы; Хаусхофер — неміс геосаясатшысы, «өмір сүру кеңістігі» идеясы.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз