Дүниежүзілік шаруашылықтың салалық және аумақтық құрылымы
География · Экономикалық география. Геоэкономика
Дүниежүзілік шаруашылық — халықаралық географиялық еңбек бөлінісімен (ХГЕБ) байланысқан ұлттық шаруашылықтардың жиынтығы: елдер өзі тиімдірек өндіретін нәрсеге мамандандырылып, тауар алмасады. Салалық құрылым секторларға бөлінеді: бірінші (ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы, балық аулау, шикізат өндіру), екінші (өңдеу өнеркәсібі, құрылыс), үшінші (қызметтер: сауда, көлік, қаржы, білім, медицина); кейде төртінші — ғылым мен ақпаратты бөледі.
Құрылымы бойынша: аграрлық елдерде (Африка мен Азияның бір бөлігі) бірінші сектор, индустриалды елдерде — екінші, постиндустриалды елдерде (АҚШ, Жапония, Батыс Еуропа) қызметтерге ЖІӨ-нің 70 %-дан астамы тиеді. Өнеркәсіптің жетекші салалары: отын-энергетика кешені, металлургия (қара және түсті), машина жасау, химия, жеңіл және тамақ өнеркәсібі; агроөнеркәсіптік кешен; көлік.
Өндірісті орналастыру факторлары: шикізаттық (металлургия кенге жақын), энергетикалық (алюминийді арзан электр энергиясына жақын балқытады), еңбек, тұтынушы (тамақ өнеркәсібі қалаға жақын), көлік, экологиялық, ғылыми (ғылымды қажетсінетін салалар университетке жақын). Дүниежүзінің аумақтық құрылымы: даму деңгейі әртүрлі орталықтар (АҚШ, ЕО, Жапония, Қытай) және перифериялар.
Қазақстан шаруашылығы: Батыс экономикалық аудан — мұнай мен газ (Атырау, Ақтау, Ақсай), хромит (Хромтау); Орталық — көмір (Қарағанды), мыс (Жезқазған, Балқаш), болат (Теміртау); Солтүстік — астық, темір кені (Қостанай, Рудный), алюминий мен энергетика (Павлодар, Екібастұз); Шығыс — түсті металдар (Өскемен, Риддер), Ертістегі СЭС-тер; Оңтүстік — мақта, күріш, жеміс, фосфор тыңайтқыштары (Тараз), уран өндіру.
Ең бастысы
- Секторлар: бірінші — шикізат пен ауыл шаруашылығы; екінші — өнеркәсіп; үшінші — қызметтер.
- Постиндустриалды елдер: қызметтер > ЖІӨ-нің 70 %-ы.
- Орналастыру факторлары: шикізаттық, энергетикалық, еңбек, тұтынушы, көлік.
- Алюминий — Павлодар (Екібастұздың арзан энергиясы); болат — Теміртау; мыс — Жезқазған, Балқаш.
- Қазақстан аудандары: Батыс (мұнай), Орталық (көмір, металдар), Солтүстік (астық, кен), Шығыс (түсті металдар), Оңтүстік (мақта, уран).
Тесттегі тұзақ
Құрылыс — екінші сектор, ал көлік пен сауда — үшінші. Павлодар алюминий зауыты бокситке жақын емес (боксит Торғай алабында), арзан электр энергиясына жақын салынған — «орналастыру факторы» бойынша классикалық тұзақ.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Елдің ЖІӨ-сі — 260 млрд доллар, халқы — 20 млн адам. Жан басына шаққандағы ЖІӨ
- A. 13 000 доллар
- B. 1 300 доллар
- C. 130 000 доллар
- D. 280 доллар
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Жан басына ЖІӨ = ЖІӨ : халық = 260 000 000 000 : 20 000 000 = 13 000 доллар. 1 300 мен 130 000 — нөлдер санындағы қате (млрд = 1 000 млн), 280 — мағынасы жоқ сандардың қосындысы.
2. бір дұрыс жауап
Бас кеңсесі бір елде, ал зауыттары мен филиалдары дүниежүзінің көптеген елдерінде орналасқан компания
- A. трансұлттық корпорация (ТҰК)
- B. кооператив
- C. фермер қожалығы
- D. мемлекеттік монополия
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: ТҰК-тар (Toyota, Apple, Shell т.б.) өндірісті тиімді жерде орналастырады: жұмыс күші арзан, шикізат не өткізу нарығы жақын. Ең ірі ТҰК-тардың айналымы көптеген елдердің ЖІӨ-сінен асады. Кооператив пен фермер қожалығы — шағын бірлестіктер, мемлекеттік монополия бір елдің ішінде жұмыс істейді.
3. бір дұрыс жауап
Инвестиция тарту үшін жеңілдетілген салық және кеден шарттары бар аумақ
- A. арнайы (еркін) экономикалық аймақ
- B. қорық
- C. агломерация
- D. анклав
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Арнайы экономикалық аймақтарда (Қазақстанда — «Астана — жаңа қала», «Ақтау теңіз порты», «Қорғас — Шығыс қақпасы» т.б.) өндіріс салатын компаниялар салық пен баж аз төлейді. Қорық — қорғалатын табиғат, агломерация — бірігіп кеткен қалалар тобы, анклав — жан-жағынан басқа елмен қоршалған аумақ.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз