Дүниежүзілік шаруашылықтың салалық және аумақтық құрылымы

География · Экономикалық география. Геоэкономика

Дүниежүзілік шаруашылық — халықаралық географиялық еңбек бөлінісімен (ХГЕБ) байланысқан ұлттық шаруашылықтардың жиынтығы: елдер өзі тиімдірек өндіретін нәрсеге мамандандырылып, тауар алмасады. Салалық құрылым секторларға бөлінеді: бірінші (ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы, балық аулау, шикізат өндіру), екінші (өңдеу өнеркәсібі, құрылыс), үшінші (қызметтер: сауда, көлік, қаржы, білім, медицина); кейде төртінші — ғылым мен ақпаратты бөледі.

Құрылымы бойынша: аграрлық елдерде (Африка мен Азияның бір бөлігі) бірінші сектор, индустриалды елдерде — екінші, постиндустриалды елдерде (АҚШ, Жапония, Батыс Еуропа) қызметтерге ЖІӨ-нің 70 %-дан астамы тиеді. Өнеркәсіптің жетекші салалары: отын-энергетика кешені, металлургия (қара және түсті), машина жасау, химия, жеңіл және тамақ өнеркәсібі; агроөнеркәсіптік кешен; көлік.

Өндірісті орналастыру факторлары: шикізаттық (металлургия кенге жақын), энергетикалық (алюминийді арзан электр энергиясына жақын балқытады), еңбек, тұтынушы (тамақ өнеркәсібі қалаға жақын), көлік, экологиялық, ғылыми (ғылымды қажетсінетін салалар университетке жақын). Дүниежүзінің аумақтық құрылымы: даму деңгейі әртүрлі орталықтар (АҚШ, ЕО, Жапония, Қытай) және перифериялар.

Қазақстан шаруашылығы: Батыс экономикалық аудан — мұнай мен газ (Атырау, Ақтау, Ақсай), хромит (Хромтау); Орталық — көмір (Қарағанды), мыс (Жезқазған, Балқаш), болат (Теміртау); Солтүстік — астық, темір кені (Қостанай, Рудный), алюминий мен энергетика (Павлодар, Екібастұз); Шығыс — түсті металдар (Өскемен, Риддер), Ертістегі СЭС-тер; Оңтүстік — мақта, күріш, жеміс, фосфор тыңайтқыштары (Тараз), уран өндіру.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Құрылыс — екінші сектор, ал көлік пен сауда — үшінші. Павлодар алюминий зауыты бокситке жақын емес (боксит Торғай алабында), арзан электр энергиясына жақын салынған — «орналастыру факторы» бойынша классикалық тұзақ.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Елдің ЖІӨ-сі — 260 млрд доллар, халқы — 20 млн адам. Жан басына шаққандағы ЖІӨ

  1. A. 13 000 доллар
  2. B. 1 300 доллар
  3. C. 130 000 доллар
  4. D. 280 доллар
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Жан басына ЖІӨ = ЖІӨ : халық = 260 000 000 000 : 20 000 000 = 13 000 доллар. 1 300 мен 130 000 — нөлдер санындағы қате (млрд = 1 000 млн), 280 — мағынасы жоқ сандардың қосындысы.

2. бір дұрыс жауап

Бас кеңсесі бір елде, ал зауыттары мен филиалдары дүниежүзінің көптеген елдерінде орналасқан компания

  1. A. трансұлттық корпорация (ТҰК)
  2. B. кооператив
  3. C. фермер қожалығы
  4. D. мемлекеттік монополия
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: ТҰК-тар (Toyota, Apple, Shell т.б.) өндірісті тиімді жерде орналастырады: жұмыс күші арзан, шикізат не өткізу нарығы жақын. Ең ірі ТҰК-тардың айналымы көптеген елдердің ЖІӨ-сінен асады. Кооператив пен фермер қожалығы — шағын бірлестіктер, мемлекеттік монополия бір елдің ішінде жұмыс істейді.

3. бір дұрыс жауап

Инвестиция тарту үшін жеңілдетілген салық және кеден шарттары бар аумақ

  1. A. арнайы (еркін) экономикалық аймақ
  2. B. қорық
  3. C. агломерация
  4. D. анклав
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Арнайы экономикалық аймақтарда (Қазақстанда — «Астана — жаңа қала», «Ақтау теңіз порты», «Қорғас — Шығыс қақпасы» т.б.) өндіріс салатын компаниялар салық пен баж аз төлейді. Қорық — қорғалатын табиғат, агломерация — бірігіп кеткен қалалар тобы, анклав — жан-жағынан басқа елмен қоршалған аумақ.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз