Дүниежүзі шаруашылығының даму үдерістері мен көрсеткіштері
География · Экономикалық география. Геоэкономика
Дамудың басты көрсеткіштері: жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) — елде бір жылда өндірілген барлық тауарлар мен қызметтердің құны; жан басына шаққандағы ЖІӨ = ЖІӨ : халық (өмір деңгейін жақсырақ көрсетеді); секторлар бойынша ЖІӨ құрылымы; адами даму индексі (АДИ); дүниежүзілік саудадағы үлес. Мысал: ЖІӨ 260 млрд доллар, халық 20 млн → бір адамға 13 000 доллар.
Үдерістер: жаһандану — экономикалар мен мәдениеттердің жақындасуы, дүниежүзілік сауданың және трансұлттық корпорациялардың (ТҰК) өсуі; ғылыми-техникалық революция (ҒТР) — автоматтандыру, электроника, цифрлық экономика; постиндустрияландыру — қызмет көрсету саласының өсуі; аймақтық интеграция — елдердің одақтарға бірігуі; дүниежүзілік экономика орталығының Азия-Тынық мұхиты аймағына (Қытай, Үндістан, Оңтүстік-Шығыс Азия елдері) ығысуы.
Халықаралық экономикалық қатынастардың нысандары: тауарлар мен қызметтер саудасы, капитал қозғалысы (инвестициялар, несиелер), жұмыс күшінің көші-қоны, ғылыми-техникалық ынтымақтастық, халықаралық туризм. Интеграциялық бірлестіктер: Еуропалық одақ (ЕО, 1957 жылдан ЕЭҚ ретінде), АСЕАН (1967 ж., Оңтүстік-Шығыс Азияның 10 елі), ЕАЭО (2015 ж.: Қазақстан, Ресей, Беларусь, Армения, Қырғызстан), МЕРКОСУР (Оңтүстік Америка), ОПЕК — мұнай экспорттаушы елдер ұйымы (1960 ж.).
Интеграция сатылары: еркін сауда аймағы (ішінде баж жоқ) → кеден одағы (ортақ сыртқы тариф) → ортақ нарық (тауарлардың, қызметтердің, капитал мен жұмыс күшінің еркін қозғалысы) → экономикалық одақ (ортақ экономикалық саясат, ЕО-да — ортақ еуро валютасы). ЕАЭО тауарлардың, қызметтердің, капитал мен жұмыс күшінің еркін қозғалысын қамтамасыз етеді, бірақ оның бірыңғай валютасы жоқ.
Ең бастысы
- ЖІӨ — бір жылда өндірілгеннің бәрі; жан басына ЖІӨ = ЖІӨ : халық.
- Үдерістер: жаһандану, ҒТР, постиндустрияландыру, интеграция, Азияның өсуі.
- ЕО (1957), АСЕАН (1967, 10 ел), ЕАЭО (2015, 5 ел), ОПЕК (1960).
- Интеграция: еркін сауда аймағы → кеден одағы → ортақ нарық → экономикалық одақ.
Тесттегі тұзақ
ЖІӨ өмір деңгейіне тең емес: Үндістанның ЖІӨ-сі орасан, бірақ жан басына ЖІӨ-сі жоғары емес. ЕАЭО-да бірыңғай валюта мен ортақ армия жоқ. Қазақстан ОПЕК мүшесі емес («ОПЕК+» келісіміне қатысады).
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Мұнай экспорттаушы елдердің халықаралық ұйымы
- A. ОПЕК
- B. НАТО
- C. АСЕАН
- D. ЕАЭО
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: ОПЕК (1960 жылы құрылған) Сауд Арабиясын, Иранды, Иракты, Кувейтті, БАӘ-ні, Венесуэланы, Нигерияны және басқа елдерді біріктіреді және мұнай өндіру көлемін келіседі. Қазақстан ОПЕК мүшесі емес, бірақ «ОПЕК+» келісіміне қатысады. НАТО — әскери блок, АСЕАН — Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің одағы, ЕАЭО — Қазақстан қатысатын экономикалық одақ.
2. сәйкестік
Өнеркәсіп саласы мен оның Қазақстандағы орталығын сәйкестендіріңіз
- A. A. Қара металлургия (болат)
- B. B. Алюминий өндірісі
- 1. Теміртау
- 2. Павлодар
- 3. Жезқазған
- 4. Атырау
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A — 1, B — 2
Талдау: Теміртаудағы металлургиялық комбинат Қарағандының кокстелетін көмірі мен Қостанай облысының темір кенімен жұмыс істейді. Павлодарда — глинозем және электролиз (алюминий) зауыттары: жанында Екібастұз МАЭС-терінің арзан электр энергиясы бар. Жезқазған — мыс өнеркәсібінің, Атырау — мұнай өңдеудің орталығы.
3. сәйкестік
Табиғи ресурс пен оның сарқылуы бойынша түрін сәйкестендіріңіз
- A. A. Күн энергиясы
- B. B. Орман
- 1. сарқылмайтын
- 2. сарқылатын қалпына келетін
- 3. сарқылатын қалпына келмейтін
- 4. табиғи ресурстарға жатпайды
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A — 1, B — 2
Талдау: Күн энергиясын адамзат жұмсап бітіре алмайды — ол сарқылмайды (жел мен су тасуының энергиясы сияқты). Орманды түгел кесіп тастауға болады, сондықтан ол сарқылады, бірақ отырғызу арқылы қалпына келтіруге болады — қалпына келеді. Қалпына келмейтін ресурстар — пайдалы қазбалар: мұнай, көмір, кендер.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз