Дүниежүзі елдері
География · Елтану және саяси география негіздері. Геосаясат
Дүниежүзінде 200-ге жуық мемлекет бар; тәуелсіз елдер — 194 (оқулық деректері бойынша), БҰҰ-да — 193 мүше. Аумағы бойынша ең ірілері — Ресей, Канада, Қытай, АҚШ, Бразилия, Аустралия, Үндістан, Аргентина, Қазақстан (9-орын). Халқы бойынша — Үндістан, Қытай, АҚШ. Ең кішілері — Ватикан, Монако, Сан-Марино.
Басқару нысаны: республика (президенттік — АҚШ; парламенттік — Германия, Италия; аралас) және монархия — абсолютті (бүкіл билік монархта: Сауд Арабиясы, Оман) немесе конституциялық (монарх «таққа отырады, бірақ басқармайды»: Ұлыбритания, Жапония, Швеция, Испания). Қазақстан — президенттік республика.
Мемлекеттік құрылым: унитарлы (бірыңғай конституция, облыстардың жеке мемлекеттілігі жоқ — Қазақстан, Франция, Жапония) және федеративтік (өз конституциялары мен парламенттері бар субъектілер — АҚШ, Ресей, Германия, Үндістан, Бразилия). Қазақстанның әкімшілік-аумақтық бөлінісі: 17 облыс және республикалық маңызы бар 3 қала — Астана, Алматы, Шымкент (2022 жылдан; 2019 жылғы оқулықтарда әлі 14 облыс).
Географиялық жағдайдың ерекшеліктері: теңізге шыға алмайтын елдер (Қазақстан — олардың ең ірісі; Өзбекстан мен Лихтенштейн «екі есе» шыға алмайды — барлық көршілері де теңізсіз), аралдық елдер (Жапония, Ұлыбритания), анклавтар — бір мемлекеттің аумағымен қоршалған елдер (Лесото — ОАР, Ватикан мен Сан-Марино — Италия). Қазақстанның көршілері: Ресей (ең ұзын шекара), Қытай, Қырғызстан, Өзбекстан, Түрікменстан; Қазақстан Моңғолиямен шектеспейді.
Ең бастысы
- Қазақстан — аумағы бойынша 9-орын, теңізге шыға алмайтын ең үлкен ел.
- Монархиялар: абсолютті — Сауд Арабиясы; конституциялық — Ұлыбритания, Жапония.
- Федерациялар: АҚШ, Ресей, Германия, Үндістан, Бразилия; унитарлылар: Қазақстан, Франция, Жапония.
- Қазақстан: 17 облыс + Астана, Алматы, Шымкент.
- Анклавтар: Лесото, Ватикан, Сан-Марино; «екі есе» теңізсіз — Өзбекстан.
Тесттегі тұзақ
Басқару нысанын (кім басқарады) құрылыммен (ел қалай бөлінген) шатастырады: Жапония — монархия және бір мезгілде унитарлы мемлекет, Германия — республика және федерация. Моңғолия Қазақстанмен шектеспейді: олардың арасында Ресейдің жіңішке белдеуі бар (шамамен 40 км).
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Конституциялық (парламенттік) монархиялы ел
- A. Ұлыбритания
- B. Сауд Арабиясы
- C. Франция
- D. Қазақстан
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Ұлыбританияда король бар, бірақ заңдарды парламент қабылдайды, ал үкіметті премьер-министр басқарады — монарх билігі шектелген. Жапония, Швеция, Испания да осылай құрылған. Сауд Арабиясы — абсолютті монархия (бүкіл билік корольде), Франция мен Қазақстан — республикалар.
2. бір дұрыс жауап
Федеративтік құрылымды мемлекет
- A. Германия
- B. Қазақстан
- C. Франция
- D. Жапония
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Германия 16 жерден тұрады, әрқайсысының өз конституциясы, парламенті мен үкіметі бар — бұл федерация (АҚШ, Ресей, Үндістан, Бразилия сияқты). Қазақстан, Франция және Жапония — унитарлы мемлекеттер: олардың облыстарының (префектураларының) жеке мемлекеттілігі жоқ.
3. бір дұрыс жауап
Жан-жағынан ОАР аумағымен қоршалған мемлекет (анклав)
- A. Лесото
- B. Эсватини
- C. Ботсвана
- D. Намибия
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Лесото — ОАР ішіндегі таулы корольдік; одан басқа Ватикан мен Сан-Марино (Италия ішінде) анклавтар болып табылады. Эсватини ОАР-мен ғана емес, Мозамбикпен де шектеседі, Ботсвана мен Намибияның бірнеше елмен шекарасы бар.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз