Химия: ҰБТ-ға дайындық

ҰБТ-дағы форматы: 40 тапсырма (бір дұрыс жауап — 25; мәтін бойынша тапсырмалар — 5; сәйкестік — 5; бір немесе бірнеше дұрыс жауап — 5), бейіндік пән.

40 тапсырма: бір жауапты 25, бір мәтін (контекст) бойынша 5, сәйкестендіруге 5, бір немесе бірнеше жауапты 5. 6 бөлім: заттың бөлшектері (атом, байланыс, периодтық заң), реакциялардың жүру заңдылықтары (ТТР, электролиз, жылдамдық, тепе-теңдік), энергетика (ерітінділер, гидролиз, жылу эффектілері), элементтер химиясы (топтар бойынша металдар мен бейметалдар), органикалық химия және жеке бөлім — есептер.

Есептер көп: әр бөлімде дерлік есептеу бар, ал «Есептер» бөлімі толығымен солардан тұрады. Барлығы зат мөлшері n (моль) арқылы шығарылады: грамды немесе литрді мольге айналдырыңыз → реакция теңдеуі бойынша керекті заттың мольін табыңыз → кері айналдырыңыз.

Тренажерді ашу: Химия →Тегін, тіркелусіз

ҰТО спецификациясының бөлімдері мен тақырыптары

1. Заттардың бөлшектері

2. Химиялық реакциялардың жүру заңдылықтары

3. Химиялық реакциялардың энергетикасы

4. Химия және өмір

5. Химия және қоршаған орта

6. Есептер

Заттың бөлшектері: атом, байланыс, периодтық заң — терминдер, даталар
Нейтрондар саныN = A − Z
Деңгей сыйымдылығы2n² электрон (1-ші — 2, 2-ші — 8, 3-ші — 18)
Кванттық сандарn = 1, 2, 3…; l = 0 … n − 1; mₗ = −l … +l; s = ±½
Жоғары және төменгі тотығу дәрежелеріжоғарысы = топ №; төменгісі = топ № − 8
Гибридтену және бұрышsp — 180° (BeCl₂, C₂H₂); sp² — 120° (BF₃, C₂H₄); sp³ — 109°28′ (CH₄)
Орташа атомдық массаAᵣ = A₁ω₁ + A₂ω₂ + … (Cl: 35 · 0,75 + 37 · 0,25 = 35,5)
Изотоптарнейтрон саны әртүрлі бір элемент атомдары (³⁵Cl және ³⁷Cl)
Изобарлармассалық саны бірдей әртүрлі элементтердің атомдары (⁴⁰Ar және ⁴⁰Ca)
Электртерістілікатомның ортақ электрондарды тарту қабілеті; ең жоғарысы — фторда
Тотығу дәрежесібарлық байланысты иондық деп есептегендегі атомның шартты заряды; молекулада қосындысы = 0
Донорлы-акцепторлы байланысбір атом электрон жұбын, екіншісі бос орбиталін береді (NH₄⁺, H₃O⁺, кешендер)
σ- және π-байланыстареселі байланыста біреуі σ, қалғаны π: қос = σ + π, үш еселі = σ + 2π
Аллотропиябір элемент — бірнеше жай зат: O₂ және O₃; алмаз бен графит; ақ және қызыл фосфор
Д. И. Менделеевпериодтық заңды ашты (1869), әлі ашылмаған элементтердің (галлий, скандий, германий) қасиеттерін алдын ала айтты
Э. Резерфордатомның планетарлық моделі: кішкентай оң ядро және айналасындағы электрондар
Реакциялардың жүру заңдылықтары: ТТР, электролиз, жылдамдық, тепе-теңдік — терминдер, даталар
Әрекеттесуші массалар заңыaA + bB → …: v = k[A]ᵃ[B]ᵇ (қатты заттар кірмейді)
Вант-Гофф ережесіv₂ / v₁ = γ^((t₂ − t₁)/10); γ = 2 … 4
Орташа жылдамдықv = Δc / Δt, моль/(л · с)
Тепе-теңдік константасыaA + bB ⇄ cC + dD: K = [C]ᶜ[D]ᵈ / ([A]ᵃ[B]ᵇ)
Фарадей заңыm = M · I · t / (z · F); F = 96 500 Кл/моль
NaCl ерітіндісінің электролизі2NaCl + 2H₂O → H₂ + Cl₂ + 2NaOH
CuSO₄ ерітіндісінің электролизі2CuSO₄ + 2H₂O → 2Cu + O₂ + 2H₂SO₄
Тотықтырғышэлектрон қосып алады, тотығу дәрежесі төмендейді (KMnO₄, HNO₃, Cl₂, O₂)
Тотықсыздандырғышэлектрон береді, тотығу дәрежесі артады (металдар, H₂, C, CO, H₂S)
Диспропорцияланубір элемент әрі тотығады, әрі тотықсызданады: 3S + 6KOH → 2K₂S + K₂SO₃ + 3H₂O
Катализаторреакцияны жылдамдатады, өзі жұмсалмайды; тура және кері реакцияны бірдей жылдамдатады
Ингибиторреакцияны баяулататын зат (мысалы, металдарды коррозиядан қорғау)
Ле Шателье принципітепе-теңдік сыртқы әсерді әлсірететін жаққа ығысады: қыздыру — эндотермиялық реакцияға, сығу — газ мольдері аз жаққа
А. Ле Шательефранцуз химигі, химиялық тепе-теңдіктің ығысу принципін тұжырымдады
Я. Вант-Гоффголланд химигі, ереже: 10 °C-қа қыздырғанда жылдамдық 2–4 есе артады
М. Фарадейағылшын ғалымы, электролиз заңдары; «электролит», «катод», «анод», «ион» сөздерін енгізді
Реакциялар энергетикасы: ерітінділер, гидролиз, жылу эффектілері — терминдер, даталар
Сутектік көрсеткішpH = −lg[H⁺]; pOH = −lg[OH⁻]; pH + pOH = 14
ОрталарpH < 7 — қышқылдық; pH = 7 — бейтарап; pH > 7 — сілтілік
Судың иондық көбейтіндісі[H⁺] · [OH⁻] = 10⁻¹⁴ (25 °C)
Диссоциациялану дәрежесіα = n(ыдырағандар) / n(барлығы) · 100 %
Индикаторларлакмус: қышқылдық — қызыл, сілтілік — көк; фенолфталеин: сілтілік — таңқурай түсті; метилоранж: қышқылдық — қызғылт (қызыл)
Гесс заңы (салдары)ΔH(реакция) = ΣΔH(өнімдердің түзілуі) − ΣΔH(бастапқы заттардың түзілуі)
Электролитерітіндісі немесе балқымасы ток өткізетін зат (қышқылдар, негіздер, тұздар)
Катион бойынша гидролизәлсіз негіз катионы судың OH⁻-ін байланыстырады, H⁺ қалады — орта қышқылдық: Al³⁺ + H₂O ⇄ AlOH²⁺ + H⁺
Анион бойынша гидролизәлсіз қышқыл анионы H⁺-ті байланыстырады, OH⁻ қалады — орта сілтілік: CO₃²⁻ + H₂O ⇄ HCO₃⁻ + OH⁻
Бейтараптануқышқыл + негіз → тұз + су; күштілер үшін: H⁺ + OH⁻ → H₂O
Түзілу жылуы1 моль заттың жай заттардан түзілуінің жылу эффектісі; жай заттарда нөлге тең
С. Аррениусшвед химигі, электролиттік диссоциация теориясы
Г. И. Гесстермохимияның негізін салушы: жылу эффектісі процестің жолына тәуелсіз
Химия және өмір: металдар, бейметалдар, топтар бойынша элементтер — терминдер, даталар
Домна процесіFe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂
АлюминотермияFe₂O₃ + 2Al → Al₂O₃ + 2Fe + Q
Аммиак синтезіN₂ + 3H₂ ⇄ 2NH₃ + 92 кДж (Fe, 450–500 °C, жоғары қысым)
Жанасу әдісіS (FeS₂) → SO₂ → SO₃ (V₂O₅) → олеум → H₂SO₄
Al(OH)₃ екідайлылығыAl(OH)₃ + 3HCl → AlCl₃ + 3H₂O; Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄]
Мыс және азот қышқылыконц.: Cu + 4HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂ + 2H₂O; сұйылт.: 3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O
Иондарға сапалық реакцияларCl⁻ + Ag⁺ → AgCl↓ (ақ); SO₄²⁻ + Ba²⁺ → BaSO₄↓ (ақ); Fe³⁺ + SCN⁻ → қан-қызыл; NH₄⁺ + OH⁻ → NH₃↑
Екідайлылық (амфотерлік)қышқылдармен де, сілтілермен де әрекеттесу қабілеті: Al₂O₃, ZnO, BeO, Cr₂O₃, олардың гидроксидтері
Пассивтенуконцентрлі HNO₃ пен H₂SO₄ суықта Fe, Al, Cr бетін қабықшамен жабады — реакция тоқтайды
Судың кермектігіCa²⁺ және Mg²⁺ иондары; уақытша (гидрокарбонаттар) қайнатумен, тұрақты — содамен Na₂CO₃ жойылады
ОлеумSO₃-тің сусыз күкірт қышқылындағы ерітіндісі
Кешенді қосылысK₃[Fe(CN)₆]: кешентүзуші Fe³⁺, лигандтар CN⁻, координациялық сан 6, K⁺ — сыртқы сфера
Тыңайтқыштаразотты — мочевина, аммиак селитрасы; фосфорлы — суперфосфат; калийлі — KCl, поташ K₂CO₃
Тривиал атауларсөндірілмеген әк CaO, сөндірілген әк Ca(OH)₂, ас содасы NaHCO₃, кальцийленген сода Na₂CO₃, мыс купоросы CuSO₄ · 5H₂O, кремнезем SiO₂
Ф. Габернеміс химигі, аммиакты азот пен сутектен синтездеу әдісін жасады
Химия және қоршаған орта: органикалық химия — терминдер, даталар
Жалпы формулаларалкандар CₙH₂ₙ₊₂; алкендер мен циклоалкандар CₙH₂ₙ; алкиндер мен алкадиендер CₙH₂ₙ₋₂; арендер CₙH₂ₙ₋₆
Қаныққан спирттер мен альдегидтерCₙH₂ₙ₊₁OH; CₙH₂ₙO; қышқылдар CₙH₂ₙO₂
Кучеров реакциясыC₂H₂ + H₂O →(Hg²⁺) CH₃CHO
Зинин реакциясыC₆H₅NO₂ + 6[H] → C₆H₅NH₂ + 2H₂O
ЭтерификацияCH₃COOH + C₂H₅OH ⇄(H₂SO₄) CH₃COOC₂H₅ + H₂O
Глюкозаның ашуыC₆H₁₂O₆ → 2C₂H₅OH + 2CO₂
Фотосинтез6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂
«Күміс айна»RCHO + Ag₂O →(NH₃) RCOOH + 2Ag↓; HCHO 4Ag береді
Гомологтар−CH₂− тобына ерекшеленетін бір кластың заттары (метан, этан, пропан)
Изомерлерқұрамы бірдей, құрылысы әртүрлі: бутан мен 2-метилпропан; кластар аралық — пропаналь мен ацетон
Марковников ережесісутек қос байланыстағы сутегі көбірек көміртек атомына қосылады: CH₃−CH=CH₂ + H₂O → CH₃−CH(OH)−CH₃
Сапалық реакциялареселі байланыстар — бром суы (түссізденеді); көпатомды спирттер — Cu(OH)₂ (ашық көк); фенол — FeCl₃ (күлгін); крахмал — йод (көк); нәруыз — биурет (күлгін)
Сабынданумайлар мен күрделі эфирлердің сілтілік гидролизі; майдан глицерин мен сабын алынады
Поликонденсациясу немесе басқа қарапайым зат бөле полимер түзілуі (капрон, нәруыздар, фенолформальдегид)
Крекингмұнай көмірсутектерінің ұзын молекулаларының қысқаларына ыдырауы (C₁₆H₃₄ → C₈H₁₈ + C₈H₁₆)
А. М. Бутлероворганикалық заттардың химиялық құрылыс теориясы (1861): қасиеттер атомдардың қосылу ретіне тәуелді
Н. Н. Зининнитробензолды тотықсыздандырып анилин алды (1842)
М. Г. Кучеровсынап (II) тұздары қатысында ацетиленді гидратациялап, сірке альдегидін алу (1881)
С. В. Лебедевсинтетикалық бутадиен каучугін алу әдісін жасады
В. В. Марковниковгалогенсутектер мен судың симметриясыз алкендерге қосылу ережесі
Есептер: шығым, қоспалар, қоспа заттар, пластинка, олеум, формуланы табу — терминдер, даталар
Қоспа затm(таза) = m(үлгі) · (1 − ω(қоспа))
CuSO₄-тегі Fe пластинкаΔm = n · (64 − 56) = 8n г
Олеум + суSO₃ + H₂O → H₂SO₄: n(H₂O) = n(SO₃)
Тығыздық бойынша молярлық массаM = ρ · 22,4; M = D(H₂) · 2; M = D(He) · 4; M = D(ауа) · 29
Ерітінділерді араластыруω = (m₁ω₁ + m₂ω₂) / (m₁ + m₂)
Мысал: формуланы табу2,3 г → 4,4 г CO₂ + 2,7 г H₂O; D(H₂) = 23 ⇒ C₂H₆O
Теориялық шығымтеңдеу бойынша есептелген өнім массасы (100 %)
Артық және жетіспейтінекі әрекеттесуші заттың массасы берілсе, есепті жетіспейтін зат бойынша жүргізеді
Параллель реакцияларқоспа компоненттері бір мезгілде әрқайсысы өз теңдеуімен әрекеттеседі; екі теңдеуден жүйе құрады

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

⁵⁶Fe темір атомындағы нейтрондар саны

  1. A. 30
  2. B. 26
  3. C. 56
  4. D. 82
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Нейтрондар саны N = A − Z: массалық сан 56 минус темірдің реттік нөмірі 26 = 30. 26 — протондар (және электрондар) саны, 56 — массалық сан, 82 — 56 + 26 қосындысы (тұзақ).

2. бір дұрыс жауап

Бір элементтің изотоптары бір-бірінен ерекшеленеді

  1. A. нейтрондар санымен
  2. B. протондар санымен
  3. C. электрондар санымен
  4. D. электрондық қабаттар санымен
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Изотоптардың (мысалы, ³⁵Cl және ³⁷Cl) ядро заряды бірдей — протондар мен электрондар саны бірдей, сондықтан химиялық қасиеттері дерлік бірдей. Олар нейтрондар санымен, демек массасымен ерекшеленеді.

3. бір дұрыс жауап

Күкірт атомының электрондық формуласы

  1. A. 1s²2s²2p⁶3s²3p⁴
  2. B. 1s²2s²2p⁶3s²3p⁶
  3. C. 1s²2s²2p⁶3s²3p²
  4. D. 1s²2s²2p⁴
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Күкірт: Z = 16, 3-период (үш қабат), VIA топ (сыртқы 6 электрон) → …3s²3p⁴. 3s²3p⁶ — аргон, 3s²3p² — кремний, 1s²2s²2p⁴ — оттек (ол да VIA, бірақ 2-период).

4. бір дұрыс жауап

Негізгі күйдегі азот атомындағы жұптаспаған электрондар саны

  1. A. 3
  2. B. 5
  3. C. 1
  4. D. 2
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Азот: 1s²2s²2p³. Хунд ережесі бойынша үш p-электрон үш түрлі p-орбитальға бір-бірден орналасады — жұптаспағаны 3 (сондықтан валенттілігі III). 5 — 2s² жұбымен қоса барлық сыртқы электрондар.

5. бір дұрыс жауап

d-деңгейшесіндегі электрондардың ең көп саны

  1. A. 10
  2. B. 6
  3. C. 14
  4. D. 18
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Әр орбитальда 2 электроннан артық болмайды. d-деңгейшеде 5 орбиталь → 10 электрон; p — 3 орбиталь (6), f — 7 орбиталь (14). 18 — бүкіл үшінші қабаттың сыйымдылығы (2n²).

Осы пәні бар бейіндік жұптар

Кім болам →

Тренажерді ашу: Химия →