Химия: ҰБТ-ға дайындық
ҰБТ-дағы форматы: 40 тапсырма (бір дұрыс жауап — 25; мәтін бойынша тапсырмалар — 5; сәйкестік — 5; бір немесе бірнеше дұрыс жауап — 5), бейіндік пән.
40 тапсырма: бір жауапты 25, бір мәтін (контекст) бойынша 5, сәйкестендіруге 5, бір немесе бірнеше жауапты 5. 6 бөлім: заттың бөлшектері (атом, байланыс, периодтық заң), реакциялардың жүру заңдылықтары (ТТР, электролиз, жылдамдық, тепе-теңдік), энергетика (ерітінділер, гидролиз, жылу эффектілері), элементтер химиясы (топтар бойынша металдар мен бейметалдар), органикалық химия және жеке бөлім — есептер.
Есептер көп: әр бөлімде дерлік есептеу бар, ал «Есептер» бөлімі толығымен солардан тұрады. Барлығы зат мөлшері n (моль) арқылы шығарылады: грамды немесе литрді мольге айналдырыңыз → реакция теңдеуі бойынша керекті заттың мольін табыңыз → кері айналдырыңыз.
Тренажерді ашу: Химия →Тегін, тіркелусіз
ҰТО спецификациясының бөлімдері мен тақырыптары
1. Заттардың бөлшектері
- Тақырып 1. Атом құрамы және құрылысы. Химиялық байланыс және зат құрылысы
- Тақырып 2. Химиялық элементтердің периодтық заңы және периодтық жүйесі
2. Химиялық реакциялардың жүру заңдылықтары
3. Химиялық реакциялардың энергетикасы
4. Химия және өмір
- Тақырып 6. Металдар және бейметалдардың жалпы сипаттамасы. Металдар өндірісі
- Тақырып 7. 1 (I), 2 (II), 3 (III) топ элементтері және олардың қосылыстары
- Тақырып 8. 14 (IV) топ элементтері және олардың қосылыстары
- Тақырып 9. 15 (V) топ элементтері және олардың қосылыстары
- Тақырып 10. 16 (VI) топ элементтері. Күкірт қышқылын жанасу әдісімен өндіру
- Тақырып 11. 17 (VII) топ элементтері және олардың қосылыстары
- Тақырып 12. Ауыспалы элементтер және олардың қосылыстары. Кешенді қосылыстар
5. Химия және қоршаған орта
- Тақырып 13. Көмірсутектер
- Тақырып 14. Оттекті органикалық қосылыстар
- Тақырып 15. Көмірсулар
- Тақырып 16. Азотты органикалық қосылыстар
- Тақырып 17. Синтетикалық полимерлер. Жаңа заттар мен материалдар өндірісі. Мұнай
6. Есептер
- Тақырып 18. Есептер: әрекеттесуші массалар заңы, параллель реакциялар, шығым, кинетика, олеум, қоспалар, электролиз
- Тақырып 19. Есептер: жану өнімдері бойынша молекулалық формула, параллель реакциялар, шығым, кинетика, қоспалар
Заттың бөлшектері: атом, байланыс, периодтық заң — терминдер, даталар
| Нейтрондар саны | N = A − Z |
|---|---|
| Деңгей сыйымдылығы | 2n² электрон (1-ші — 2, 2-ші — 8, 3-ші — 18) |
| Кванттық сандар | n = 1, 2, 3…; l = 0 … n − 1; mₗ = −l … +l; s = ±½ |
| Жоғары және төменгі тотығу дәрежелері | жоғарысы = топ №; төменгісі = топ № − 8 |
| Гибридтену және бұрыш | sp — 180° (BeCl₂, C₂H₂); sp² — 120° (BF₃, C₂H₄); sp³ — 109°28′ (CH₄) |
| Орташа атомдық масса | Aᵣ = A₁ω₁ + A₂ω₂ + … (Cl: 35 · 0,75 + 37 · 0,25 = 35,5) |
| Изотоптар | нейтрон саны әртүрлі бір элемент атомдары (³⁵Cl және ³⁷Cl) |
| Изобарлар | массалық саны бірдей әртүрлі элементтердің атомдары (⁴⁰Ar және ⁴⁰Ca) |
| Электртерістілік | атомның ортақ электрондарды тарту қабілеті; ең жоғарысы — фторда |
| Тотығу дәрежесі | барлық байланысты иондық деп есептегендегі атомның шартты заряды; молекулада қосындысы = 0 |
| Донорлы-акцепторлы байланыс | бір атом электрон жұбын, екіншісі бос орбиталін береді (NH₄⁺, H₃O⁺, кешендер) |
| σ- және π-байланыстар | еселі байланыста біреуі σ, қалғаны π: қос = σ + π, үш еселі = σ + 2π |
| Аллотропия | бір элемент — бірнеше жай зат: O₂ және O₃; алмаз бен графит; ақ және қызыл фосфор |
| Д. И. Менделеев | периодтық заңды ашты (1869), әлі ашылмаған элементтердің (галлий, скандий, германий) қасиеттерін алдын ала айтты |
| Э. Резерфорд | атомның планетарлық моделі: кішкентай оң ядро және айналасындағы электрондар |
Реакциялардың жүру заңдылықтары: ТТР, электролиз, жылдамдық, тепе-теңдік — терминдер, даталар
| Әрекеттесуші массалар заңы | aA + bB → …: v = k[A]ᵃ[B]ᵇ (қатты заттар кірмейді) |
|---|---|
| Вант-Гофф ережесі | v₂ / v₁ = γ^((t₂ − t₁)/10); γ = 2 … 4 |
| Орташа жылдамдық | v = Δc / Δt, моль/(л · с) |
| Тепе-теңдік константасы | aA + bB ⇄ cC + dD: K = [C]ᶜ[D]ᵈ / ([A]ᵃ[B]ᵇ) |
| Фарадей заңы | m = M · I · t / (z · F); F = 96 500 Кл/моль |
| NaCl ерітіндісінің электролизі | 2NaCl + 2H₂O → H₂ + Cl₂ + 2NaOH |
| CuSO₄ ерітіндісінің электролизі | 2CuSO₄ + 2H₂O → 2Cu + O₂ + 2H₂SO₄ |
| Тотықтырғыш | электрон қосып алады, тотығу дәрежесі төмендейді (KMnO₄, HNO₃, Cl₂, O₂) |
| Тотықсыздандырғыш | электрон береді, тотығу дәрежесі артады (металдар, H₂, C, CO, H₂S) |
| Диспропорциялану | бір элемент әрі тотығады, әрі тотықсызданады: 3S + 6KOH → 2K₂S + K₂SO₃ + 3H₂O |
| Катализатор | реакцияны жылдамдатады, өзі жұмсалмайды; тура және кері реакцияны бірдей жылдамдатады |
| Ингибитор | реакцияны баяулататын зат (мысалы, металдарды коррозиядан қорғау) |
| Ле Шателье принципі | тепе-теңдік сыртқы әсерді әлсірететін жаққа ығысады: қыздыру — эндотермиялық реакцияға, сығу — газ мольдері аз жаққа |
| А. Ле Шателье | француз химигі, химиялық тепе-теңдіктің ығысу принципін тұжырымдады |
| Я. Вант-Гофф | голланд химигі, ереже: 10 °C-қа қыздырғанда жылдамдық 2–4 есе артады |
| М. Фарадей | ағылшын ғалымы, электролиз заңдары; «электролит», «катод», «анод», «ион» сөздерін енгізді |
Реакциялар энергетикасы: ерітінділер, гидролиз, жылу эффектілері — терминдер, даталар
| Сутектік көрсеткіш | pH = −lg[H⁺]; pOH = −lg[OH⁻]; pH + pOH = 14 |
|---|---|
| Орталар | pH < 7 — қышқылдық; pH = 7 — бейтарап; pH > 7 — сілтілік |
| Судың иондық көбейтіндісі | [H⁺] · [OH⁻] = 10⁻¹⁴ (25 °C) |
| Диссоциациялану дәрежесі | α = n(ыдырағандар) / n(барлығы) · 100 % |
| Индикаторлар | лакмус: қышқылдық — қызыл, сілтілік — көк; фенолфталеин: сілтілік — таңқурай түсті; метилоранж: қышқылдық — қызғылт (қызыл) |
| Гесс заңы (салдары) | ΔH(реакция) = ΣΔH(өнімдердің түзілуі) − ΣΔH(бастапқы заттардың түзілуі) |
| Электролит | ерітіндісі немесе балқымасы ток өткізетін зат (қышқылдар, негіздер, тұздар) |
| Катион бойынша гидролиз | әлсіз негіз катионы судың OH⁻-ін байланыстырады, H⁺ қалады — орта қышқылдық: Al³⁺ + H₂O ⇄ AlOH²⁺ + H⁺ |
| Анион бойынша гидролиз | әлсіз қышқыл анионы H⁺-ті байланыстырады, OH⁻ қалады — орта сілтілік: CO₃²⁻ + H₂O ⇄ HCO₃⁻ + OH⁻ |
| Бейтараптану | қышқыл + негіз → тұз + су; күштілер үшін: H⁺ + OH⁻ → H₂O |
| Түзілу жылуы | 1 моль заттың жай заттардан түзілуінің жылу эффектісі; жай заттарда нөлге тең |
| С. Аррениус | швед химигі, электролиттік диссоциация теориясы |
| Г. И. Гесс | термохимияның негізін салушы: жылу эффектісі процестің жолына тәуелсіз |
Химия және өмір: металдар, бейметалдар, топтар бойынша элементтер — терминдер, даталар
| Домна процесі | Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂ |
|---|---|
| Алюминотермия | Fe₂O₃ + 2Al → Al₂O₃ + 2Fe + Q |
| Аммиак синтезі | N₂ + 3H₂ ⇄ 2NH₃ + 92 кДж (Fe, 450–500 °C, жоғары қысым) |
| Жанасу әдісі | S (FeS₂) → SO₂ → SO₃ (V₂O₅) → олеум → H₂SO₄ |
| Al(OH)₃ екідайлылығы | Al(OH)₃ + 3HCl → AlCl₃ + 3H₂O; Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄] |
| Мыс және азот қышқылы | конц.: Cu + 4HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂ + 2H₂O; сұйылт.: 3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O |
| Иондарға сапалық реакциялар | Cl⁻ + Ag⁺ → AgCl↓ (ақ); SO₄²⁻ + Ba²⁺ → BaSO₄↓ (ақ); Fe³⁺ + SCN⁻ → қан-қызыл; NH₄⁺ + OH⁻ → NH₃↑ |
| Екідайлылық (амфотерлік) | қышқылдармен де, сілтілермен де әрекеттесу қабілеті: Al₂O₃, ZnO, BeO, Cr₂O₃, олардың гидроксидтері |
| Пассивтену | концентрлі HNO₃ пен H₂SO₄ суықта Fe, Al, Cr бетін қабықшамен жабады — реакция тоқтайды |
| Судың кермектігі | Ca²⁺ және Mg²⁺ иондары; уақытша (гидрокарбонаттар) қайнатумен, тұрақты — содамен Na₂CO₃ жойылады |
| Олеум | SO₃-тің сусыз күкірт қышқылындағы ерітіндісі |
| Кешенді қосылыс | K₃[Fe(CN)₆]: кешентүзуші Fe³⁺, лигандтар CN⁻, координациялық сан 6, K⁺ — сыртқы сфера |
| Тыңайтқыштар | азотты — мочевина, аммиак селитрасы; фосфорлы — суперфосфат; калийлі — KCl, поташ K₂CO₃ |
| Тривиал атаулар | сөндірілмеген әк CaO, сөндірілген әк Ca(OH)₂, ас содасы NaHCO₃, кальцийленген сода Na₂CO₃, мыс купоросы CuSO₄ · 5H₂O, кремнезем SiO₂ |
| Ф. Габер | неміс химигі, аммиакты азот пен сутектен синтездеу әдісін жасады |
Химия және қоршаған орта: органикалық химия — терминдер, даталар
| Жалпы формулалар | алкандар CₙH₂ₙ₊₂; алкендер мен циклоалкандар CₙH₂ₙ; алкиндер мен алкадиендер CₙH₂ₙ₋₂; арендер CₙH₂ₙ₋₆ |
|---|---|
| Қаныққан спирттер мен альдегидтер | CₙH₂ₙ₊₁OH; CₙH₂ₙO; қышқылдар CₙH₂ₙO₂ |
| Кучеров реакциясы | C₂H₂ + H₂O →(Hg²⁺) CH₃CHO |
| Зинин реакциясы | C₆H₅NO₂ + 6[H] → C₆H₅NH₂ + 2H₂O |
| Этерификация | CH₃COOH + C₂H₅OH ⇄(H₂SO₄) CH₃COOC₂H₅ + H₂O |
| Глюкозаның ашуы | C₆H₁₂O₆ → 2C₂H₅OH + 2CO₂ |
| Фотосинтез | 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ |
| «Күміс айна» | RCHO + Ag₂O →(NH₃) RCOOH + 2Ag↓; HCHO 4Ag береді |
| Гомологтар | −CH₂− тобына ерекшеленетін бір кластың заттары (метан, этан, пропан) |
| Изомерлер | құрамы бірдей, құрылысы әртүрлі: бутан мен 2-метилпропан; кластар аралық — пропаналь мен ацетон |
| Марковников ережесі | сутек қос байланыстағы сутегі көбірек көміртек атомына қосылады: CH₃−CH=CH₂ + H₂O → CH₃−CH(OH)−CH₃ |
| Сапалық реакциялар | еселі байланыстар — бром суы (түссізденеді); көпатомды спирттер — Cu(OH)₂ (ашық көк); фенол — FeCl₃ (күлгін); крахмал — йод (көк); нәруыз — биурет (күлгін) |
| Сабындану | майлар мен күрделі эфирлердің сілтілік гидролизі; майдан глицерин мен сабын алынады |
| Поликонденсация | су немесе басқа қарапайым зат бөле полимер түзілуі (капрон, нәруыздар, фенолформальдегид) |
| Крекинг | мұнай көмірсутектерінің ұзын молекулаларының қысқаларына ыдырауы (C₁₆H₃₄ → C₈H₁₈ + C₈H₁₆) |
| А. М. Бутлеров | органикалық заттардың химиялық құрылыс теориясы (1861): қасиеттер атомдардың қосылу ретіне тәуелді |
| Н. Н. Зинин | нитробензолды тотықсыздандырып анилин алды (1842) |
| М. Г. Кучеров | сынап (II) тұздары қатысында ацетиленді гидратациялап, сірке альдегидін алу (1881) |
| С. В. Лебедев | синтетикалық бутадиен каучугін алу әдісін жасады |
| В. В. Марковников | галогенсутектер мен судың симметриясыз алкендерге қосылу ережесі |
Есептер: шығым, қоспалар, қоспа заттар, пластинка, олеум, формуланы табу — терминдер, даталар
| Қоспа зат | m(таза) = m(үлгі) · (1 − ω(қоспа)) |
|---|---|
| CuSO₄-тегі Fe пластинка | Δm = n · (64 − 56) = 8n г |
| Олеум + су | SO₃ + H₂O → H₂SO₄: n(H₂O) = n(SO₃) |
| Тығыздық бойынша молярлық масса | M = ρ · 22,4; M = D(H₂) · 2; M = D(He) · 4; M = D(ауа) · 29 |
| Ерітінділерді араластыру | ω = (m₁ω₁ + m₂ω₂) / (m₁ + m₂) |
| Мысал: формуланы табу | 2,3 г → 4,4 г CO₂ + 2,7 г H₂O; D(H₂) = 23 ⇒ C₂H₆O |
| Теориялық шығым | теңдеу бойынша есептелген өнім массасы (100 %) |
| Артық және жетіспейтін | екі әрекеттесуші заттың массасы берілсе, есепті жетіспейтін зат бойынша жүргізеді |
| Параллель реакциялар | қоспа компоненттері бір мезгілде әрқайсысы өз теңдеуімен әрекеттеседі; екі теңдеуден жүйе құрады |
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
⁵⁶Fe темір атомындағы нейтрондар саны
- A. 30
- B. 26
- C. 56
- D. 82
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Нейтрондар саны N = A − Z: массалық сан 56 минус темірдің реттік нөмірі 26 = 30. 26 — протондар (және электрондар) саны, 56 — массалық сан, 82 — 56 + 26 қосындысы (тұзақ).
2. бір дұрыс жауап
Бір элементтің изотоптары бір-бірінен ерекшеленеді
- A. нейтрондар санымен
- B. протондар санымен
- C. электрондар санымен
- D. электрондық қабаттар санымен
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Изотоптардың (мысалы, ³⁵Cl және ³⁷Cl) ядро заряды бірдей — протондар мен электрондар саны бірдей, сондықтан химиялық қасиеттері дерлік бірдей. Олар нейтрондар санымен, демек массасымен ерекшеленеді.
3. бір дұрыс жауап
Күкірт атомының электрондық формуласы
- A. 1s²2s²2p⁶3s²3p⁴
- B. 1s²2s²2p⁶3s²3p⁶
- C. 1s²2s²2p⁶3s²3p²
- D. 1s²2s²2p⁴
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Күкірт: Z = 16, 3-период (үш қабат), VIA топ (сыртқы 6 электрон) → …3s²3p⁴. 3s²3p⁶ — аргон, 3s²3p² — кремний, 1s²2s²2p⁴ — оттек (ол да VIA, бірақ 2-период).
4. бір дұрыс жауап
Негізгі күйдегі азот атомындағы жұптаспаған электрондар саны
- A. 3
- B. 5
- C. 1
- D. 2
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Азот: 1s²2s²2p³. Хунд ережесі бойынша үш p-электрон үш түрлі p-орбитальға бір-бірден орналасады — жұптаспағаны 3 (сондықтан валенттілігі III). 5 — 2s² жұбымен қоса барлық сыртқы электрондар.
5. бір дұрыс жауап
d-деңгейшесіндегі электрондардың ең көп саны
- A. 10
- B. 6
- C. 14
- D. 18
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Әр орбитальда 2 электроннан артық болмайды. d-деңгейшеде 5 орбиталь → 10 электрон; p — 3 орбиталь (6), f — 7 орбиталь (14). 18 — бүкіл үшінші қабаттың сыйымдылығы (2n²).
Осы пәні бар бейіндік жұптар
- Биология + Химия
- Химия + Физика