Көмірсутектер
Химия · Химия және қоршаған орта
Алкандар CₙH₂ₙ₊₂ (метан, этан, пропан, бутан…): тек дара байланыстар, sp³, бұрышы 109°28′. Реакциялары — орынбасу (жарықта хлорлау: CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl), жану, крекинг, изомерлену; бром суын түссіздендірмейді. Изомерия бутаннан басталады (н-бутан және 2-метилпропан). Циклоалкандар CₙH₂ₙ.
Алкендер CₙH₂ₙ (этилен, пропилен): C=C қос байланысы (σ + π), sp², 120°. Қосып алу (H₂, галогендер, HX, су) және полимерлену реакциялары; бром суы мен KMnO₄ ерітіндісін түссіздендіреді. Симметриясыз алкендерге HX пен су Марковников ережесі бойынша қосылады: сутек — сутегі көбірек көміртек атомына (пропилен + H₂O → пропанол-2). Алкадиендер CₙH₂ₙ₋₂ (бутадиен-1,3, изопрен) — каучуктардың шикізаты. Алкиндер CₙH₂ₙ₋₂ (ацетилен, sp, 180°): қосып алу; Кучеров бойынша гидратация: ацетилен → сірке альдегиді, басқа алкиндер → кетондар. Ацетиленді кальций карбидінен алады: CaC₂ + 2H₂O → C₂H₂ + Ca(OH)₂; метанды — Al₄C₃-тен немесе CH₃COONa-ны сілтімен. Арендер: бензол C₆H₆ — тұрақты сақина (sp², байланыстар бірдей); орынбасу (нитрлеу → нитробензол, FeCl₃-пен галогендеу → хлорбензол), жарықта хлорды қосып алады → гексахлорциклогексан; бром суын түссіздендірмейді.
1-мысал. M = 72 алкан: 14n + 2 = 72 → n = 5, C₅H₁₂ (пентан). 2-мысал. Пропанның жануы C₃H₈ + 5O₂ → 3CO₂ + 4H₂O: 11,2 л пропанға 5 · 11,2 = 56 л оттек керек.
Ең бастысы
- Алкандар — орынбасу; алкендер мен алкиндер — қосып алу.
- Бром суын еселі байланыстар түссіздендіреді (алкандар мен бензол емес).
- Марковников: H — сутегі көбірек көміртекке.
- Кучеров: C₂H₂ + H₂O → CH₃CHO.
Тесттегі тұзақ
Алкиндерді гидратациялағанда спирттер түзілмейді (ацетиленнен — альдегид, қалғандарынан — кетондар), ал алкендерді гидратациялағанда спирттер түзіледі.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Алкандардың гомологтық қатарының жалпы формуласы
- A. CₙH₂ₙ₊₂
- B. CₙH₂ₙ
- C. CₙH₂ₙ₋₂
- D. CₙH₂ₙ₋₆
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Алкандар — қаныққан көмірсутектер (метан CH₄, этан C₂H₆): CₙH₂ₙ₊₂. CₙH₂ₙ — алкендер мен циклоалкандар, CₙH₂ₙ₋₂ — алкиндер мен алкадиендер, CₙH₂ₙ₋₆ — арендер (бензол C₆H₆).
2. бір дұрыс жауап
н-бутанның изомері
- A. 2-метилпропан
- B. пропан
- C. бутен-1
- D. циклобутан
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Изомерлер — құрамы бірдей, құрылысы әртүрлі. 2-метилпропан (изобутан) — н-бутан сияқты C₄H₁₀, бірақ тізбегі тармақталған. Пропан C₃H₈ — гомолог; бутен-1 мен циклобутан — C₄H₈, құрамы басқа.
3. бір дұрыс жауап
Бром суын түссіздендіретін көмірсутек
- A. этилен
- B. этан
- C. метан
- D. бензол
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Бром қос байланыс бойынша қосылады: CH₂=CH₂ + Br₂ → CH₂Br−CH₂Br — қоңыр түс жоғалады. Бұл еселі байланыстарға сапалық реакция. Алкандар мен бензол қалыпты жағдайда бром суымен әрекеттеспейді.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз