Оттекті органикалық қосылыстар
Химия · Химия және қоршаған орта
Спирттер R−OH: қаныққан біратомдылар CₙH₂ₙ₊₁OH (метанол — күшті у, этанол). Натриймен (2C₂H₅OH + 2Na → 2C₂H₅ONa + H₂), галогенсутектермен, қышқылдармен (этерификация) әрекеттеседі, CuO-мен тотығады: біріншілік → альдегидтер, екіншілік → кетондар. Этанолдың дегидратациясы: 170 °C-та H₂SO₄-пен → этилен. Көпатомды спирттер (этиленгликоль, глицерин) Cu(OH)₂-мен ашық көк ерітінді береді. Фенол C₆H₅OH — әлсіз қышқыл (спирттерден айырмашылығы — сілтімен әрекеттеседі), бром суымен — 2,4,6-трибромфенолдың ақ тұнбасы, FeCl₃-пен — күлгін түс.
Альдегидтер R−CHO (формальдегид, сірке альдегиді): қышқылдарға дейін тотығады — «күміс айна» (RCHO + Ag₂O → RCOOH + 2Ag) және қыздырғанда Cu(OH)₂-мен (Cu₂O қызыл тұнбасы) реакциялары; сутекпен біріншілік спирттерге дейін тотықсызданады. Кетондар R−CO−R (ацетон) әрі қарай тотықпайды, «айна» бермейді; ацетон — пропанальдың кластар аралық изомері. Карбон қышқылдары R−COOH: әлсіз, белсенді металдармен, негіздермен, карбонаттармен әрекеттеседі; құмырсқа қышқылында альдегид бөлігі бар және ол «күміс айна» береді. Күрделі эфирлер — этерификация өнімі (CH₃COOH + C₂H₅OH ⇄ CH₃COOC₂H₅ + H₂O, катализатор H₂SO₄); майлар — глицерин мен жоғары қышқылдардың күрделі эфирлері; сілтімен сабындау глицерин мен сабын береді.
Мысал. 46 г этанолдан (1 моль) және артық сірке қышқылынан 80 % шығыммен 1 · 88 · 0,8 = 70,4 г этилацетат алынады.
Ең бастысы
- Біріншілік спирт → альдегид → қышқыл; екіншілік спирт → кетон.
- Фенол NaOH-пен әрекеттеседі, этанол — жоқ.
- «Күміс айна»: альдегидтер, құмырсқа қышқылы, глюкоза.
- Көпатомды спирттер + Cu(OH)₂ → ашық көк ерітінді.
Тесттегі тұзақ
Формальдегид «күміс айна» реакциясында 1 мольге 4 моль күміс береді (HCHO CO₂-ге дейін тотығады), ал қалған альдегидтер — 2 моль. Альдегидті анықтау есептерінде екі нұсқаны да тексеріңіз.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Метанға тән реакция
- A. жарықта сутектің хлормен орынбасуы
- B. су қосып алу
- C. полимерлену
- D. сутек қосып алу
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Метанда барлық байланыс дара, оған қосып алатын ештеңе жоқ — сондықтан алкандарға орынбасу тән (жарықта, радикалдық): CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl. Қосып алу мен полимерлену қанықпаған көмірсутектерге тән.
2. бір дұрыс жауап
Көпатомды спирттерді (глицеринді) анықтайтын реактив
- A. жаңа тұндырылған Cu(OH)₂ — ашық көк ерітінді
- B. бром суы — түссізденуі
- C. йод ерітіндісі — көк түс
- D. FeCl₃ — күлгін түс
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Глицерин мен этиленгликоль Cu(OH)₂-нің көгілдір тұнбасын ерітіп, ашық көк ерітінді түзеді. Йод ерітіндісі — крахмалға, FeCl₃ (күлгін түс) — фенолға реактив.
3. бір дұрыс жауап
Спирттің концентрлі күкірт қышқылы қатысында карбон қышқылымен әрекеттесуі
- A. этерификация
- B. сабындану
- C. гидрлеу
- D. полимерлену
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Этерификация күрделі эфир мен су береді: CH₃COOH + C₂H₅OH ⇄ CH₃COOC₂H₅ + H₂O (H₂SO₄ — катализатор әрі су тартқыш). Сабындану — кері процесс, күрделі эфирдің сілтілік гидролизі.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз