Көмірсулар
Химия · Химия және қоршаған орта
Көмірсулар — жалпы формуласы Cₙ(H₂O)ₘ табиғи заттар. Өсімдіктерде фотосинтез кезінде түзіледі: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂. Моносахаридтер: глюкоза C₆H₁₂O₆ — альдегидоспирт (бес −OH тобы және альдегид тобы): «күміс айна» және Cu(OH)₂-мен ашық көк ерітінді береді; фруктоза — оның изомері (кетоноспирт). Глюкозаның спирттік ашуы: C₆H₁₂O₆ → 2C₂H₅OH + 2CO₂; сүт қышқылды ашу — сүт қышқылы. Рибоза мен дезоксирибоза (пентозалар) РНҚ мен ДНҚ құрамына кіреді.
Дисахарид сахароза C₁₂H₂₂O₁₁ (глюкоза + фруктоза) «күміс айна» бермейді; гидролизденгенде глюкоза мен фруктоза береді. Полисахаридтер (C₆H₁₀O₅)ₙ: крахмал (α-глюкоза қалдықтары; йодпен — көк түс; өсімдіктердің қор заты) және целлюлоза (β-глюкоза қалдықтары, сызықтық тізбектер; клетчатка, мақта, ағаш). Толық гидролизденгенде екеуі де глюкоза береді.
Мысал. 162 г крахмалдың толық гидролизі: әр C₆H₁₀O₅ буынына (M = 162) — бір глюкоза молекуласы, 162 / 162 · 180 = 180 г глюкоза алынады.
Ең бастысы
- Глюкоза — альдегидоспирт: «айна» + Cu(OH)₂-мен ашық көк ерітінді.
- Сахароза «айна» бермейді.
- Крахмал + йод → көк түс.
- Ашу: C₆H₁₂O₆ → 2C₂H₅OH + 2CO₂.
Тесттегі тұзақ
Крахмал мен целлюлозаның формуласы бірдей (C₆H₁₀O₅)ₙ, бірақ қасиеттері әртүрлі: крахмал α-глюкозадан, целлюлоза β-глюкозадан құралған, йод тек крахмалмен көгереді.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Этаналь (сірке альдегиді) тотыққанда түзілетін өнім
- A. сірке қышқылы
- B. этанол
- C. этилен
- D. ацетон
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Альдегидтер карбон қышқылдарына дейін оңай тотығады («күміс айна» және Cu(OH)₂-мен реакциялар осыған негізделген): CH₃CHO → CH₃COOH. Этанол альдегидті сутекпен тотықсыздандырғанда түзіледі.
2. бір дұрыс жауап
«Күміс айна» реакциясын беретін көмірсу
- A. глюкоза
- B. сахароза
- C. крахмал
- D. целлюлоза
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Глюкоза — альдегидоспирт: молекуласында күмісті Ag₂O-ның аммиактағы ерітіндісінен тотықсыздандыратын альдегид тобы бар. Сахароза, крахмал және целлюлозада ондай бос топ жоқ.
3. бір дұрыс жауап
Йод ерітіндісімен көк түс беретін зат
- A. крахмал
- B. глюкоза
- C. сахароза
- D. целлюлоза
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Йод крахмалмен (дәлірек айтқанда, оның спираль тәрізді амилоза молекулаларымен) ерекше көк түс береді — картоп пен нандағы крахмалды осылай анықтайды. Глюкоза, сахароза және целлюлоза мұндай реакция бермейді.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз