Азотты органикалық қосылыстар
Химия · Химия және қоршаған орта
Аминдер — сутек атомдары радикалдармен орынбасқан аммиак туындылары: метиламин CH₃NH₂, анилин C₆H₅NH₂. Аминдер — органикалық негіздер: қышқылдармен тұз береді (CH₃NH₂ + HCl → [CH₃NH₃]Cl). Алифатты аминдер аммиактан күшті, анилин — әлсіз (бензол сақинасы азоттың электрон жұбын өзіне тартады). Анилин бром суымен 2,4,6-триброманилиннің ақ тұнбасын береді. Анилинді нитробензолды тотықсыздандырып алады (Зинин реакциясы, 1842): C₆H₅NO₂ + 6[H] → C₆H₅NH₂ + 2H₂O.
Аминқышқылдарында амин тобы −NH₂ және карбоксил тобы −COOH бар (глицин NH₂−CH₂−COOH, аланин) — екідайлы, қышқылдармен де, сілтілермен де әрекеттеседі. Бір-бірімен қосылып, −CO−NH− пептидтік байланысын түзеді және су бөледі; n аминқышқылынан n − 1 пептидтік байланысы бар пептид алынады. Нәруыздар — полипептидтер; құрылымдары: біріншілік (аминқышқылдарының реттілігі), екіншілік (спираль, сутектік байланыстар), үшіншілік, төртіншілік. Денатурация — қыздырғанда, қышқылдар, ауыр металдар тұздары әсерінен құрылымның бұзылуы. Түсті реакциялар: биурет (сілтілік ортада Cu²⁺) — күлгін, ксантопротеин (конц. HNO₃) — сары.
1-мысал. 24,6 г нитробензолдан (0,2 моль, M = 123) теория бойынша 0,2 · 93 = 18,6 г анилин алынады. 2-мысал. 5 аминқышқылынан пентапептид түзілгенде 4 су молекуласы бөлінеді.
Ең бастысы
- Аминдер — негіздер; анилин аммиактан әлсіз.
- Зинин: нитробензол → анилин.
- Аминқышқылдары екідайлы; n аминқышқылы → n − 1 пептидтік байланыс.
- Биурет — күлгін, ксантопротеин — сары.
Тесттегі тұзақ
Фенол да, анилин де бром суымен ақ тұнба береді — оларды NaOH-пен (фенол әрекеттеседі) және HCl-мен (анилин әрекеттеседі) реакциясы арқылы ажыратады.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Аминқышқылдары — екідайлы қосылыстар, өйткені құрамында
- A. амин тобы және карбоксил тобы бар
- B. тек амин тобы бар
- C. гидроксил және альдегид топтары бар
- D. бензол сақинасы бар
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: −NH₂ тобы негіздік қасиет береді (қышқылдармен әрекеттесу), −COOH тобы — қышқылдық қасиет (сілтілермен әрекеттесу). Сондықтан аминқышқылдары HCl-мен де, NaOH-пен де әрекеттеседі, ал бір-бірімен пептидтер түзеді.
2. бір дұрыс жауап
Нәруыз сілтілік ортада мыс (II) тұздарымен күлгін түс беретін реакция
- A. биурет реакциясы
- B. ксантопротеин реакциясы
- C. «күміс айна» реакциясы
- D. этерификация реакциясы
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Биурет реакциясы пептидтік байланыстарды анықтайды — күлгін түс. Ксантопротеин реакциясы — концентрлі HNO₃-пен сары түс (нәруыздың ароматты бөліктеріне). «Күміс айна» — альдегидтердің реакциясы.
3. бір дұрыс жауап
Ұзын көмірсутек молекулалары қысқаларына ыдырайтын мұнай өңдеу процесі
- A. крекинг
- B. айдау (ректификация)
- C. вулкандау
- D. гидратация
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Крекинг — химиялық процесс: C₁₆H₃₄ → C₈H₁₈ + C₈H₁₆, осылай бензин шығымын арттырады. Айдау — мұнайды молекулаларын өзгертпей, қайнау температуралары бойынша фракцияларға физикалық бөлу. Вулкандау — каучукты күкіртпен тігу.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз