Азотты органикалық қосылыстар

Химия · Химия және қоршаған орта

Аминдер — сутек атомдары радикалдармен орынбасқан аммиак туындылары: метиламин CH₃NH₂, анилин C₆H₅NH₂. Аминдер — органикалық негіздер: қышқылдармен тұз береді (CH₃NH₂ + HCl → [CH₃NH₃]Cl). Алифатты аминдер аммиактан күшті, анилин — әлсіз (бензол сақинасы азоттың электрон жұбын өзіне тартады). Анилин бром суымен 2,4,6-триброманилиннің ақ тұнбасын береді. Анилинді нитробензолды тотықсыздандырып алады (Зинин реакциясы, 1842): C₆H₅NO₂ + 6[H] → C₆H₅NH₂ + 2H₂O.

Аминқышқылдарында амин тобы −NH₂ және карбоксил тобы −COOH бар (глицин NH₂−CH₂−COOH, аланин) — екідайлы, қышқылдармен де, сілтілермен де әрекеттеседі. Бір-бірімен қосылып, −CO−NH− пептидтік байланысын түзеді және су бөледі; n аминқышқылынан n − 1 пептидтік байланысы бар пептид алынады. Нәруыздар — полипептидтер; құрылымдары: біріншілік (аминқышқылдарының реттілігі), екіншілік (спираль, сутектік байланыстар), үшіншілік, төртіншілік. Денатурация — қыздырғанда, қышқылдар, ауыр металдар тұздары әсерінен құрылымның бұзылуы. Түсті реакциялар: биурет (сілтілік ортада Cu²⁺) — күлгін, ксантопротеин (конц. HNO₃) — сары.

1-мысал. 24,6 г нитробензолдан (0,2 моль, M = 123) теория бойынша 0,2 · 93 = 18,6 г анилин алынады. 2-мысал. 5 аминқышқылынан пентапептид түзілгенде 4 су молекуласы бөлінеді.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Фенол да, анилин де бром суымен ақ тұнба береді — оларды NaOH-пен (фенол әрекеттеседі) және HCl-мен (анилин әрекеттеседі) реакциясы арқылы ажыратады.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Аминқышқылдары — екідайлы қосылыстар, өйткені құрамында

  1. A. амин тобы және карбоксил тобы бар
  2. B. тек амин тобы бар
  3. C. гидроксил және альдегид топтары бар
  4. D. бензол сақинасы бар
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: −NH₂ тобы негіздік қасиет береді (қышқылдармен әрекеттесу), −COOH тобы — қышқылдық қасиет (сілтілермен әрекеттесу). Сондықтан аминқышқылдары HCl-мен де, NaOH-пен де әрекеттеседі, ал бір-бірімен пептидтер түзеді.

2. бір дұрыс жауап

Нәруыз сілтілік ортада мыс (II) тұздарымен күлгін түс беретін реакция

  1. A. биурет реакциясы
  2. B. ксантопротеин реакциясы
  3. C. «күміс айна» реакциясы
  4. D. этерификация реакциясы
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Биурет реакциясы пептидтік байланыстарды анықтайды — күлгін түс. Ксантопротеин реакциясы — концентрлі HNO₃-пен сары түс (нәруыздың ароматты бөліктеріне). «Күміс айна» — альдегидтердің реакциясы.

3. бір дұрыс жауап

Ұзын көмірсутек молекулалары қысқаларына ыдырайтын мұнай өңдеу процесі

  1. A. крекинг
  2. B. айдау (ректификация)
  3. C. вулкандау
  4. D. гидратация
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Крекинг — химиялық процесс: C₁₆H₃₄ → C₈H₁₈ + C₈H₁₆, осылай бензин шығымын арттырады. Айдау — мұнайды молекулаларын өзгертпей, қайнау температуралары бойынша фракцияларға физикалық бөлу. Вулкандау — каучукты күкіртпен тігу.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз