Синтетикалық полимерлер. Жаңа заттар мен материалдар өндірісі. Мұнай
Химия · Химия және қоршаған орта
Полимерлер — қайталанатын буындардан тұратын жоғары молекулалы заттар; буындар саны n — полимерлену дәрежесі (полимердің M = n · буынның M). Полимерлену — мономер молекулаларының еселі байланыстар бойынша жанама өнімсіз қосылуы: полиэтилен (этилен), полипропилен, поливинилхлорид (винилхлорид), полистирол (стирол), тефлон (тетрафторэтилен), каучуктар (бутадиен — синтетикалық, Лебедев; изопрен — табиғи). Сополимерлену — екі мономерден (бутадиенстирол каучугі). Поликонденсация — су немесе басқа төменмолекулалы зат бөле: капрон (полиамид), лавсан (полиэфир), фенолформальдегид шайырлары, нәруыздар, крахмал. Вулкандау — каучукты күкіртпен тігу, резеңке алынады. Пластмассалар термопластикалық (қыздырғанда жұмсарады) және термореактивті болады.
Мұнай — көмірсутектер қоспасы. Айдау (ректификация) — қайнау температуралары бойынша фракцияларға физикалық бөлу: газдар, бензин, лигроин, керосин, дизель отыны (газойль), мазут (мазуттан — жағар майлар, гудрон). Крекинг — ұзын молекулалардың химиялық ыдырауы (C₁₆H₃₄ → C₈H₁₈ + C₈H₁₆), бензин шығымын арттырады; риформинг октан санын арттырады. Табиғи және ілеспе газдар — негізінен метан. Қазақстан — мұнай өндіретін ірі өңірлердің бірі, мұнай өңдеу зауыттары Атырауда, Павлодарда және Шымкентте.
Мысал. Молярлық массасы 28 000 г/моль полиэтилен: буыны −CH₂−CH₂− (M = 28), полимерлену дәрежесі 28 000 / 28 = 1000.
Ең бастысы
- Полимерлену — жанама өнімсіз; поликонденсация — су бөле.
- n = M(полимер) / M(буын).
- Айдау — физикалық процесс, крекинг — химиялық.
- Вулкандау: каучук + күкірт → резеңке.
Тесттегі тұзақ
Капрон мен лавсанды полимерлеу емес, поликонденсация арқылы алады. Ал табиғи каучук — полибутадиен емес, полиизопрен.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Поликонденсация реакциясы арқылы алынатын полимер
- A. капрон
- B. полиэтилен
- C. полипропилен
- D. поливинилхлорид
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Поликонденсацияда полимерден басқа төменмолекулалы өнім (су) бөлінеді. Капрон — полиамид, оның буындары нәруыздағыдай амидтік байланыстармен қосылған. Полиэтилен, полипропилен және ПВХ полимерлену — қос байланыс бойынша жанама өнімсіз қосылу арқылы алынады.
2. бір дұрыс жауап
Каучукты вулкандау — бұл
- A. молекулалар көпірлермен тігілетін күкіртпен қыздыру
- B. изопреннің полимерленуі
- C. каучукты бензинде еріту
- D. каучуктың крекингі
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Вулкандауда күкірт атомдары каучук тізбектері арасында «көпірлер» түзеді — берік, серпімді және жабыспайтын резеңке алынады. Изопреннің полимерленуі резеңкені емес, каучуктың өзін береді.
3. сәйкестік
Органикалық заттар класы мен функционалдық топты сәйкестендіріңіз
- A. альдегидтер
- B. карбон қышқылдары
- 1. −CHO
- 2. −COOH
- 3. −OH
- 4. −NH₂
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A — 1, B — 2
Талдау: −CHO — альдегид (карбонил) тобы, −COOH — қышқылдардың карбоксил тобы. −OH — спирттер мен фенолдардың гидроксил тобы, −NH₂ — аминдер мен аминқышқылдарының амин тобы.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз