Ауыспалы элементтер және олардың қосылыстары. Кешенді қосылыстар
Химия · Химия және өмір
Ауыспалы (d-)элементтер — Cr, Mn, Fe, Cu, Zn, Ag және т.б. — бірнеше тотығу дәрежесі бар металдар; олардың қосылыстары көбіне түсті. Жалпы ереже: тотығу дәрежесі артқан сайын оксидтер мен гидроксидтердің қасиеттері негіздіктен қышқылдыққа өзгереді. Хром: CrO және Cr(OH)₂ негіздік (+2), Cr₂O₃ және Cr(OH)₃ екідайлы (+3), CrO₃ және H₂CrO₄ қышқылдық (+6); хроматтар (сары) сілтілік ортада, дихроматтар (қызғылт сары) қышқылдық ортада тұрақты. Марганец: KMnO₄ (+7) — күшті тотықтырғыш. Темір: +2 және +3; Fe(OH)₂ — ақ (ауада жасылданады), Fe(OH)₃ — қоңыр; Fe³⁺ KSCN роданидімен — қан-қызыл ерітінді. Мыс: +1, +2; мыс купоросы CuSO₄ · 5H₂O — көк, Cu(OH)₂ — көгілдір тұнба. Мырыш — екідайлы.
Кешенді қосылыс ішкі сферадан (квадрат жақшада: кешентүзуші + лигандтар) және сыртқы сферадан тұрады. K₃[Fe(CN)₆]-да кешентүзуші Fe³⁺, лигандтар CN⁻, координациялық сан 6, сыртқы сфера — 3K⁺. Кешентүзушінің тотығу дәрежесін заряд бойынша табады: K₄[Fe(CN)₆]-да 4 · (+1) + x + 6 · (−1) = 0 → x = +2. Басқа мысалдар: Na[Al(OH)₄], [Cu(NH₃)₄]SO₄ (ашық көк, координациялық сан 4), [Ag(NH₃)₂]OH — «күміс айна» реактиві.
Мысал. Fe₂O₃-тегі темірдің массалық үлесі = 112 / 160 = 70 %, Fe₃O₄-те = 168 / 232 ≈ 72,4 % — магнетит темірге бай.
Ең бастысы
- Тотығу дәрежесі жоғары — қасиеттері «қышқылдырақ».
- Cr: +2 негіздік, +3 екідайлы, +6 қышқылдық.
- Fe³⁺ + SCN⁻ — қан-қызыл ерітінді.
- Координациялық сан = жақшадағы лигандтар саны.
Тесттегі тұзақ
Сыртқы сферадағы калий иондарының саны — координациялық сан емес. K₃[Fe(CN)₆]-да координациялық сан 3 емес, 6.
Өзіңді тексер
1. сәйкестік
Заттың тривиал атауы мен формуласын сәйкестендіріңіз
- A. ас содасы
- B. сөндірілген әк
- 1. NaHCO₃
- 2. Ca(OH)₂
- 3. Na₂CO₃
- 4. CaO
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A — 1, B — 2
Талдау: Ас содасы — натрий гидрокарбонаты NaHCO₃; Na₂CO₃ — кальцийленген сода. Сөндірілген әк — Ca(OH)₂, ол сөндірілмеген әкті CaO сумен «сөндіргенде» түзіледі.
2. сәйкестік
Ион мен оны анықтауға мүмкіндік беретін реактивті сәйкестендіріңіз
- A. Cl⁻
- B. NH₄⁺
- 1. AgNO₃ — ақ ірімшік тәрізді тұнба
- 2. қыздырғанда сілті — аммиак иісі
- 3. BaCl₂ — ақ тұнба
- 4. KSCN — қызыл түс
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A — 1, B — 2
Талдау: Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓ (ақ ірімшік тәрізді тұнба). NH₄⁺ + OH⁻ →(t°) NH₃↑ + H₂O — өзіне тән иіс, дымқыл лакмус қағазы көгереді. BaCl₂ SO₄²⁻-ні, KSCN Fe³⁺-ті анықтайды.
3. бір немесе бірнеше дұрыс жауап
Екідайлы (амфотерлі) оксидтер
- A. Al₂O₃
- B. ZnO
- C. BeO
- D. CaO
- E. SO₃
- F. Na₂O
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A, B, C
Талдау: Al₂O₃, ZnO және BeO қышқылдармен де, сілтілермен де әрекеттеседі. CaO мен Na₂O — негіздік оксидтер (тек қышқылдармен), SO₃ — қышқылдық (тек сілтілермен).
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз