17 (VII) топ элементтері және олардың қосылыстары
Химия · Химия және өмір
Галогендер F, Cl, Br, I: 7 сыртқы электрон (ns²np⁵), молекулалары екі атомды. Жоғарыдан төмен радиус пен қайнау температурасы артады (F₂, Cl₂ — газдар, Br₂ — сұйықтық, I₂ — қатты зат), тотықтырғыштық белсенділік кемиді: F₂ > Cl₂ > Br₂ > I₂, сондықтан белсендірек галоген белсенділігі төменін тұздардан ығыстырады (Cl₂ + 2KI → 2KCl + I₂). Фтордың барлық қосылыстарда тотығу дәрежесі −1, хлордікі — −1-ден +7-ге дейін (HCl, HClO, KClO₃, HClO₄).
Зертханада хлорды тұз қышқылын тотықтырып алады (MnO₂ + 4HCl → MnCl₂ + Cl₂ + 2H₂O немесе KMnO₄ пен HCl), өнеркәсіпте — NaCl ерітіндісін электролиздеп. Хлор сумен HCl және HClO береді (хлорлы су ағартады және зарарсыздандырады). Галогенсутектер: HCl, HBr, HI қышқылдары — күшті, HF — әлсіз, бірақ шыныны ерітеді (SiO₂ + 4HF → SiF₄ + 2H₂O). Сапалық реакциялар: Cl⁻ + Ag⁺ → AgCl (ақ ірімшік тәрізді тұнба), AgBr — ашық сары, AgI — сары; йод крахмалмен — көк түс.
Мысал. 8,7 г MnO₂ (0,1 моль) артық тұз қышқылымен 0,1 моль хлор — 2,24 л (қ.ж.) береді.
Ең бастысы
- Белсенділік: F₂ > Cl₂ > Br₂ > I₂; белсендірегі белсенділігі төменін ығыстырады.
- Cl⁻-ді Ag⁺ анықтайды (ақ тұнба).
- HF — әлсіз қышқыл, бірақ шыныны ерітеді.
- Фтор — тек −1.
Тесттегі тұзақ
Йод хлорды немесе бромды олардың тұздарынан ығыстыра алмайды — тек керісінше. Балқытқыш қышқылды шыны ыдыста сақтауға болмайды.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Fe³⁺ иондары қан-қызыл түс беретін реактив
- A. калий роданиді KSCN
- B. барий хлориді BaCl₂
- C. күміс нитраты AgNO₃
- D. фенолфталеин
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Fe³⁺ + 3SCN⁻ → Fe(SCN)₃ — ашық қызыл (қан-қызыл) ерітінді; бұл темір (III) иондарына ең сезімтал реакция. BaCl₂ сульфат-иондарды, AgNO₃ хлорид-иондарды анықтайды.
2. бір дұрыс жауап
Мыс купоросы — бұл
- A. CuSO₄ · 5H₂O
- B. CuCl₂
- C. Cu(OH)₂
- D. CuO
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Мыс купоросы — мыс (II) сульфаты пентагидратының көк кристалдары. Қыздырғанда ол суын жоғалтып, ақ сусыз CuSO₄-ке айналады — көк түстің қайтуы бойынша суды анықтайды. Cu(OH)₂ — көгілдір тұнба, CuO — қара ұнтақ.
3. сәйкестік
Металл мен оны өнеркәсіпте алудың негізгі тәсілін сәйкестендіріңіз
- A. алюминий
- B. темір
- 1. криолит балқымасындағы Al₂O₃ электролизі
- 2. домна пешінде оксидтерді кокс пен CO арқылы тотықсыздандыру
- 3. тұздың сулы ерітіндісін электролиздеу
- 4. сульфидті оттек ағынында күйдіру
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A — 1, B — 2
Талдау: Алюминий тым белсенді — оны тек балқыманы электролиздеп (криолиттегі Al₂O₃) алады. Темірді (шойынды) домна пешінде оксидтерді көміртек пен CO арқылы тотықсыздандырып қорытады. Сулы ерітіндіден белсенді металдарды алу мүмкін емес — катодта су тотықсызданады.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз