Тотығу-тотықсыздану реакциялары. Электролиз
Химия · Химиялық реакциялардың жүру заңдылықтары
ТТР тотығу дәрежелерінің өзгеруімен жүреді. Тотықсыздандырғыш электрон береді (тотығады, тотығу дәрежесі артады): металдар, H₂, C, CO, H₂S, KI. Тотықтырғыш электрон қосып алады (тотықсызданады): F₂, O₂, Cl₂, HNO₃, конц. H₂SO₄, KMnO₄, K₂Cr₂O₇. Аралық тотығу дәрежесіндегі заттар (SO₂, H₂O₂, NaNO₂) екеуі де бола алады. Коэффициенттерді электрондық баланспен қояды: берілген электрон = қосылған электрон.
Калий перманганаты әртүрлі тотықсызданады: қышқылдық ортада Mn²⁺-ге дейін (түссіз ерітінді), бейтарап ортада — MnO₂-ге дейін (қоңыр тұнба), сілтілік ортада — K₂MnO₄-ке дейін (жасыл). Азот қышқылы металдармен сутек бөлмейді: концентрлісі — NO₂, сұйылтылғаны — NO (белсенді металдармен — N₂O, N₂, NH₄NO₃).
Ерітінді электролизі. Катод: сутектен кейінгі металдар (Cu, Ag) бөлінеді; Al қоса белсенділері — олардың орнына су тотықсызданады (H₂ және OH⁻); орташалары (Zn, Fe, Ni) — металл және сутек. Анод (инертті): Cl⁻, Br⁻, I⁻, S²⁻ өздері тотығады; SO₄²⁻, NO₃⁻, F⁻ — тотықпайды, су тотығады (O₂ және H⁺). Балқыма электролизі металдың өзін береді. Фарадей заңы: m = M · I · t / (z · F), F = 96 500 Кл/моль.
1-мысал. 2KMnO₄ + 16HCl → 2KCl + 2MnCl₂ + 5Cl₂ + 8H₂O: Mn⁺⁷ + 5e → Mn⁺² (×2), 2Cl⁻ − 2e → Cl₂ (×5); коэффициенттер қосындысы 2 + 16 + 2 + 2 + 5 + 8 = 35. 2-мысал. CuSO₄ ерітіндісі арқылы 965 с бойы 10 А ток өткізілді: m(Cu) = 64 · 10 · 965 / (2 · 96 500) = 3,2 г.
Ең бастысы
- Тотықсыздандырғыш электрон беріп тотығады; тотықтырғыш электрон қосып тотықсызданады.
- Катод: белсенді металдар (Al дейін) ерітіндіден бөлінбейді — H₂ бөлінеді.
- Анод: оттексіз аниондар өздері тотығады, оттектілер — жоқ (O₂ бөлінеді).
- m = M · I · t / (z · F).
Тесттегі тұзақ
Атауларды шатастырмаңыз: тотықтырғыштың өзі ТОТЫҚСЫЗДАНАДЫ. NaCl ерітіндісін электролиздегенде натрий бөлінбейді — катодта сутек, ал ерітіндіде NaOH қалады.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Калий перманганатындағы KMnO₄ марганецтің тотығу дәрежесі
- A. +7
- B. +6
- C. +4
- D. +2
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Молекуладағы тотығу дәрежелерінің қосындысы = 0: (+1) + x + 4 · (−2) = 0 → x = +7. +6 — K₂MnO₄ манганатында, +4 — MnO₂-де, +2 — Mn²⁺ тұздарында.
2. бір дұрыс жауап
Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu реакциясындағы тотықтырғыш
- A. Cu²⁺
- B. Zn⁰
- C. SO₄²⁻
- D. Zn²⁺
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Тотықтырғыш электрон қосып алып, тотықсызданады: Cu²⁺ + 2e → Cu⁰. Мырыш электрон береді (Zn⁰ − 2e → Zn²⁺) — ол тотықсыздандырғыш. Сульфат-ионның тотығу дәрежелері өзгермейді.
3. бір дұрыс жауап
Cu + HNO₃ (сұйылт.) → Cu(NO₃)₂ + NO + H₂O теңдеуіндегі барлық коэффициенттердің қосындысы
- A. 20
- B. 10
- C. 9
- D. 18
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Электрондық баланс: Cu⁰ − 2e → Cu²⁺ (×3), N⁺⁵ + 3e → N⁺² (×2). Теңдеу: 3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O; 3 + 8 + 3 + 2 + 4 = 20. Тұзақ — HNO₃-тің 6 молекуласы тұз түзуге жұмсалып, тотығу дәрежесін өзгертпейтінін ұмыту.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз