Химиялық элементтердің периодтық заңы және периодтық жүйесі
Химия · Заттардың бөлшектері
Д. И. Менделеевтің периодтық заңы (1869): элементтер мен олардың қосылыстарының қасиеттері атом ядросының зарядына периодты түрде тәуелді. Период нөмірі = электрондық қабаттар саны; негізгі (А) топшалар үшін топ нөмірі = сыртқы (валенттік) электрондар саны = жоғары тотығу дәрежесі; бейметалдың төменгі тотығу дәрежесі = топ нөмірі − 8.
Периодта солдан оңға қарай ядро заряды артады, ал қабаттар саны өзгермейді: радиус кішірейеді, электртерістілік пен бейметалдық қасиеттер артады, оксидтер мен гидроксидтер негіздіктен екідайлы арқылы қышқылдыққа өзгереді (Na₂O → MgO → Al₂O₃ → SiO₂ → P₂O₅ → SO₃ → Cl₂O₇). Топта жоғарыдан төмен қабаттар қосылады: радиус пен металдық қасиеттер артады. Ең электртерісті элемент — фтор.
Топтар бойынша формулалар: жоғары оксид R₂O (I), RO (II), R₂O₃ (III), RO₂ (IV), R₂O₅ (V), RO₃ (VI), R₂O₇ (VII); бейметалдардың ұшқыш сутекті қосылыстары RH₄ (IV), RH₃ (V), H₂R (VI), HR (VII).
Мысал. VI топ элементінің RO₃ жоғары оксидінде оттек 60 %. 48 : (M + 48) = 0,6 → M + 48 = 80 → M = 32 — бұл күкірт, оксиді SO₃.
Ең бастысы
- Период — қабаттар саны, топ (А) — сыртқы электрондар саны.
- Периодта оңға қарай бейметалдық, топта төмен қарай металдық қасиет артады.
- Жоғары тотығу дәрежесі = топ №, төменгісі = топ № − 8.
- «Элементті табыңыз» есептері жоғары оксидтің немесе сутекті қосылыстың формуласы арқылы шығарылады.
Тесттегі тұзақ
Топ нөмірі валенттік электрондар санына тек негізгі топшаларда тең: темірде (VIIIB) сыртқы қабат 4s², 8 электрон емес.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Судың қайнау температурасының H₂S-пен салыстырғанда ерекше жоғары болуының себебі
- A. молекулалар арасындағы сутектік байланыстар
- B. су молекуласындағы иондық байланыс
- C. судың молярлық массасының үлкендігі
- D. металдық байланыс
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Оттек өте электртерісті, сондықтан H₂O молекулалары арасында сутектік байланыстар түзіледі — оларды үзуге қосымша энергия керек. Судың молярлық массасы (18) H₂S-тен (34) керісінше кіші, ал O−H байланысы иондық емес, ковалентті полюсті.
2. бір дұрыс жауап
Азот N₂ молекуласындағы σ- және π-байланыстар саны
- A. 1 σ және 2 π
- B. 3 σ
- C. 2 σ және 1 π
- D. 1 σ және 1 π
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: N₂-де үш еселі N≡N байланысы бар. Кез келген еселі байланыста біреуі σ, қалғандары π: үш еселі = 1 σ + 2 π, қос = 1 σ + 1 π. Сондықтан азот өте берік және химиялық белсенділігі төмен.
3. бір дұрыс жауап
Донорлы-акцепторлы механизм бойынша түзілген бөлшек
- A. NH₄⁺
- B. NH₃
- C. CH₄
- D. H₂O
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Аммоний ионында азот өзінің бөлінбеген электрон жұбын (донор) бос орбиталі бар H⁺ ионына (акцептор) ортақ пайдалануға береді: NH₃ + H⁺ → NH₄⁺. NH₃, CH₄, H₂O-дағы байланыстар әдеттегі алмасу механизмімен түзілген.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз