Атом құрамы және құрылысы. Химиялық байланыс және зат құрылысы
Химия · Заттардың бөлшектері
Атом — протондар мен нейтрондардан тұратын оң ядро және оның айналасындағы электрондар. Реттік нөмір Z = протондар саны = бейтарап атомдағы электрондар саны; массалық сан A = Z + N, демек нейтрондар саны N = A − Z. Изотоптар — нейтрон саны әртүрлі бір элементтің атомдары. Кестедегі орташа атомдық масса — изотоптардың үлесін ескерген орташа мән.
Электрондар энергетикалық деңгейлер (n = 1, 2, 3…, деңгейде 2n² электроннан артық емес) мен деңгейшелерге орналасады: s (1 орбиталь, 2 электрон), p (3 орбиталь, 6), d (5, 10), f (7, 14). Толу реті: 1s 2s 2p 3s 3p 4s 3d 4p. Бір орбитальда екі электроннан артық болмайды (Паули принципі); бір деңгейшенің орбитальдары алдымен бір-бірден толады (Хунд ережесі) — осылай жұптаспаған электрондар пайда болады.
Байланыс: иондық — металл мен бейметалл арасында (NaCl), ковалентті полюссіз — бірдей бейметалл атомдары арасында (Cl₂, N₂), ковалентті полюсті — әртүрлі бейметалдар арасында (HCl, H₂O), металдық — металдарда, сутектік — F, O, N атомдарымен байланысқан H бар молекулалар арасында. Еселі байланыста біреуі σ, қалғаны π. Тор түрі: атомдық (алмаз, SiO₂ — қатты, қиын балқиды), молекулалық (мұз, йод, CO₂ — оңай балқиды), иондық (тұздар), металдық.
1-мысал. ³⁷Cl атомында протон 17, электрон 17, нейтрон 37 − 17 = 20. 2-мысал. Хлор: 75 % ³⁵Cl және 25 % ³⁷Cl → Aᵣ = 35 · 0,75 + 37 · 0,25 = 35,5. 3-мысал. Азот 1s²2s²2p³: үш p-электрон үш орбитальда бір-бірден — 3 жұптаспаған электрон, валенттілігі III.
Ең бастысы
- N = A − Z; изотоптар нейтрон санымен ерекшеленеді.
- Деңгейшелер сыйымдылығы: s — 2, p — 6, d — 10, f — 14.
- Металл + бейметалл — иондық; әртүрлі бейметалдар — ковалентті полюсті; бірдей — полюссіз.
- Үш еселі байланыс = 1 σ + 2 π.
Тесттегі тұзақ
Иондарда электрон саны реттік нөмірге тең емес: Na⁺ — 10 электрон, Cl⁻ — 18. Және 4s деңгейшесі 3d-ден бұрын толатынын ұмытпаңыз.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Иондық байланысы бар зат
- A. KCl
- B. HCl
- C. Cl₂
- D. CCl₄
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Иондық байланыс — типтік металл мен типтік бейметалл арасында: K⁺ және Cl⁻. HCl мен CCl₄ — ковалентті полюсті (әртүрлі бейметалдар), Cl₂ — ковалентті полюссіз (бірдей атомдар).
2. бір дұрыс жауап
Атомдық кристалдық торы бар зат
- A. алмаз
- B. мұз
- C. йод
- D. натрий хлориді
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Атомдық тордың түйіндерінде берік ковалентті байланыстармен байланысқан атомдар тұрады (алмаз, кремний, SiO₂): заттар өте қатты және қиын балқиды. Мұз бен йод — молекулалық торлар (оңай балқиды), NaCl — иондық тор.
3. бір дұрыс жауап
Метан молекуласындағы көміртек атомының гибридтену типі және валенттік бұрышы
- A. sp³, 109°28′
- B. sp², 120°
- C. sp, 180°
- D. sp³, 90°
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: CH₄-те көміртектің бір s- және үш p-орбиталі тетраэдр төбелеріне бағытталған төрт sp³-орбиталь түзеді, бұрышы 109°28′. sp² (120°) — этилен, бензол; sp (180°) — ацетилен, CO₂.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз