14 (IV) топ элементтері және олардың қосылыстары

Химия · Химия және өмір

Көміртек пен кремний: 4 сыртқы электрон (ns²np²), тотығу дәрежелері −4, +2, +4. Көміртектің аллотропиясы: алмаз (sp³, атомдық тор, ең қатты, ток өткізбейді), графит (sp², қабаттар, жұмсақ, ток өткізеді), карбин, фуллерендер, графен. Көміртек металлургияда тотықсыздандырғыш: C + CO₂ → 2CO, ZnO + C → Zn + CO.

CO — иіс газы: тұз түзбейтін, өте улы, көк жалынмен жанады, тотықсыздандырғыш. CO₂ — қышқылдық оксид: әк суымен CaCO₃ тұнбасын береді (сапалық реакция), CO₂ артық болса тұнба ериді (Ca(HCO₃)₂). Көмір қышқылы H₂CO₃ әлсіз және тұрақсыз; карбонаттар қышқылдар әсерінен CO₂ бөліп «қайнайды». Кремний — жартылай өткізгіш; SiO₂ (кремнезем, кварц, құм) — атомдық торы бар қышқылдық оксид, сумен әрекеттеспейді, тек балқытқыш қышқылда және сілтілермен балқытқанда ериді (SiO₂ + 2NaOH → Na₂SiO₃ + H₂O). Силикаттар — шыны, цемент, керамиканың негізі. Германий, қалайы, қорғасын — осы топтың металдары (Pb²⁺ Pb⁴⁺-тен тұрақты).

Мысал. 50 г CaCO₃-ті (0,5 моль) күйдіргенде 0,5 моль CO₂ = 11,2 л (қ.ж.) бөлінеді: CaCO₃ → CaO + CO₂.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Артық CO₂ CaCO₃ тұнбасын ерітеді — әк суы алдымен лайланып, кейін қайта мөлдір болады. Озон — көміртектің емес, оттектің аллотропиясы.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Электр тогын жақсы өткізетін көміртектің аллотропиялық түрөзгерісі

  1. A. графит
  2. B. алмаз
  3. C. карбин
  4. D. озон
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Графитте sp²-гибридтенген көміртек атомдары қабаттар түзеді, әрқайсысында қозғалғыш бір электрон қалады — графит ток өткізеді (электродтар, қарындаш өзектері). Алмаз (sp³) — диэлектрик. Озон — көміртектің емес, оттектің аллотропиялық түрөзгерісі.

2. бір дұрыс жауап

Көмірқышқыл газына сапалық реакция

  1. A. әк суының лайлануы
  2. B. бром суының түссізденуі
  3. C. лакмустың көгеруі
  4. D. шала жанған шырпының тұтануы
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: CO₂ + Ca(OH)₂ → CaCO₃↓ + H₂O — ақ тұнба, әк суы лайланады. Шала жанған шырпы оттекте тұтанады, ал CO₂-де сөнеді. CO₂ — қышқылдық оксид: оның ерітіндісінде лакмус көгермейді, қызарады.

3. бір дұрыс жауап

Концентрлі азот қышқылы суықта пассивтейтін металдар

  1. A. темір және алюминий
  2. B. мыс және күміс
  3. C. натрий және калий
  4. D. мырыш және магний
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Концентрлі HNO₃ темір мен алюминий (және хром) бетінде тығыз оксид қабықшасын түзеді де, реакция тоқтайды, сондықтан қышқылды алюминий және болат цистерналарда тасымалдайды. Мыс пен күмісті концентрлі HNO₃ NO₂ бөле ерітеді.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз