14 (IV) топ элементтері және олардың қосылыстары
Химия · Химия және өмір
Көміртек пен кремний: 4 сыртқы электрон (ns²np²), тотығу дәрежелері −4, +2, +4. Көміртектің аллотропиясы: алмаз (sp³, атомдық тор, ең қатты, ток өткізбейді), графит (sp², қабаттар, жұмсақ, ток өткізеді), карбин, фуллерендер, графен. Көміртек металлургияда тотықсыздандырғыш: C + CO₂ → 2CO, ZnO + C → Zn + CO.
CO — иіс газы: тұз түзбейтін, өте улы, көк жалынмен жанады, тотықсыздандырғыш. CO₂ — қышқылдық оксид: әк суымен CaCO₃ тұнбасын береді (сапалық реакция), CO₂ артық болса тұнба ериді (Ca(HCO₃)₂). Көмір қышқылы H₂CO₃ әлсіз және тұрақсыз; карбонаттар қышқылдар әсерінен CO₂ бөліп «қайнайды». Кремний — жартылай өткізгіш; SiO₂ (кремнезем, кварц, құм) — атомдық торы бар қышқылдық оксид, сумен әрекеттеспейді, тек балқытқыш қышқылда және сілтілермен балқытқанда ериді (SiO₂ + 2NaOH → Na₂SiO₃ + H₂O). Силикаттар — шыны, цемент, керамиканың негізі. Германий, қалайы, қорғасын — осы топтың металдары (Pb²⁺ Pb⁴⁺-тен тұрақты).
Мысал. 50 г CaCO₃-ті (0,5 моль) күйдіргенде 0,5 моль CO₂ = 11,2 л (қ.ж.) бөлінеді: CaCO₃ → CaO + CO₂.
Ең бастысы
- Алмаз — sp³, графит — sp² және ток өткізеді.
- CO — тұз түзбейтін және улы; CO₂ — қышқылдық оксид.
- Әк суының лайлануы — CO₂ белгісі.
- SiO₂-ні тек HF (және балқытқанда сілтілер) ерітеді.
Тесттегі тұзақ
Артық CO₂ CaCO₃ тұнбасын ерітеді — әк суы алдымен лайланып, кейін қайта мөлдір болады. Озон — көміртектің емес, оттектің аллотропиясы.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Электр тогын жақсы өткізетін көміртектің аллотропиялық түрөзгерісі
- A. графит
- B. алмаз
- C. карбин
- D. озон
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Графитте sp²-гибридтенген көміртек атомдары қабаттар түзеді, әрқайсысында қозғалғыш бір электрон қалады — графит ток өткізеді (электродтар, қарындаш өзектері). Алмаз (sp³) — диэлектрик. Озон — көміртектің емес, оттектің аллотропиялық түрөзгерісі.
2. бір дұрыс жауап
Көмірқышқыл газына сапалық реакция
- A. әк суының лайлануы
- B. бром суының түссізденуі
- C. лакмустың көгеруі
- D. шала жанған шырпының тұтануы
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: CO₂ + Ca(OH)₂ → CaCO₃↓ + H₂O — ақ тұнба, әк суы лайланады. Шала жанған шырпы оттекте тұтанады, ал CO₂-де сөнеді. CO₂ — қышқылдық оксид: оның ерітіндісінде лакмус көгермейді, қызарады.
3. бір дұрыс жауап
Концентрлі азот қышқылы суықта пассивтейтін металдар
- A. темір және алюминий
- B. мыс және күміс
- C. натрий және калий
- D. мырыш және магний
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Концентрлі HNO₃ темір мен алюминий (және хром) бетінде тығыз оксид қабықшасын түзеді де, реакция тоқтайды, сондықтан қышқылды алюминий және болат цистерналарда тасымалдайды. Мыс пен күмісті концентрлі HNO₃ NO₂ бөле ерітеді.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз