1 (I), 2 (II), 3 (III) топ элементтері және олардың қосылыстары
Химия · Химия және өмір
IA — сілтілік металдар (Li, Na, K…): бір сыртқы электрон, тотығу дәрежесі +1, өте белсенді — сумен қарқынды әрекеттеседі (2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂), керосин астында сақталады; гидроксидтері — сілтілер. Натрий оттекте Na₂O₂ пероксидіне дейін жанады. Жалынның түсі: Na — сары, K — күлгін, Li — қызыл. Қосылыстары: NaCl, NaHCO₃ (ас содасы), Na₂CO₃ (кальцийленген сода), KCl және K₂CO₃ (поташ) — калий тыңайтқыштары.
IIA — Be, Mg, Ca, Sr, Ba: тотығу дәрежесі +2. Кальций сумен қалыпты жағдайда, магний — қыздырғанда әрекеттеседі; Be(OH)₂ екідайлы. CaO — сөндірілмеген әк, Ca(OH)₂ — сөндірілген әк, CaCO₃ — бор, мәрмәр, әктас. Судың кермектігі — Ca²⁺ және Mg²⁺ иондары: уақытша (гидрокарбонаттар) қайнатумен, тұрақты (сульфаттар, хлоридтер) содамен жойылады. IIIA — бор мен алюминий: тотығу дәрежесі +3. Алюминий берік оксид қабықшасымен қапталған, оның оксиді мен гидроксиді екідайлы: қышқылдармен де, сілтілермен де әрекеттеседі (Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄]). Алюминийді криолит балқымасындағы Al₂O₃-ті (балқу t 2050 °C) электролиздеп алады.
1-мысал. 4,6 г натрий (0,2 моль) сумен 0,1 моль H₂ = 2,24 л береді. 2-мысал. 2Al + 2NaOH + 6H₂O → 2Na[Al(OH)₄] + 3H₂: 5,4 г Al (0,2 моль) 0,3 моль H₂ = 6,72 л береді.
Ең бастысы
- IA — +1, сілтілер; IIA — +2; IIIA — +3.
- Al₂O₃, Al(OH)₃, BeO, Be(OH)₂ — екідайлы.
- Уақытша кермектік — қайнатумен, тұрақты — содамен.
- Жалын: Na — сары, K — күлгін.
Тесттегі тұзақ
Сілті артық болғанда Al(OH)₃ тұнбасы ериді (Na[Al(OH)₄] түзіледі) — айналымдар тізбегінде соңғы саты жиі дәл осы.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Шойынның болаттан айырмашылығы — құрамында
- A. көміртек көбірек (2 %-дан астам)
- B. көміртек азырақ (0,1 %-дан аз)
- C. хром көбірек
- D. темірдің орнына алюминий
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Шойын мен болат — темірдің көміртекпен құймалары. Шойында көміртек 2 %-дан көп — ол қатты, бірақ морт; болатта 2 %-дан аз — ол берік әрі иілгіш. Болатты шойыннан артық көміртекті оттекпен жағып алады.
2. бір дұрыс жауап
Екідайлы (амфотерлі) гидроксид
- A. Al(OH)₃
- B. NaOH
- C. Mg(OH)₂
- D. Ca(OH)₂
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Al(OH)₃ қышқылдармен де (Al(OH)₃ + 3HCl → AlCl₃ + 3H₂O), сілтілермен де (Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄]) әрекеттеседі. NaOH пен Ca(OH)₂ — сілтілер, Mg(OH)₂ — ерімейтін негіз: олар сілтімен әрекеттеспейді.
3. бір дұрыс жауап
Судың уақытша (карбонатты) кермектігін жоюға болады
- A. қайнату арқылы
- B. ас тұзын қосу арқылы
- C. салқындату арқылы
- D. кальций хлоридін қосу арқылы
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Уақытша кермектік кальций мен магний гидрокарбонаттарынан болады; қайнатқанда олар ыдырайды: Ca(HCO₃)₂ → CaCO₃↓ + CO₂ + H₂O — иондар тұнбаға (қақ) кетеді. CaCl₂ керісінше Ca²⁺ иондарын қосады.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз