Металдар және бейметалдардың жалпы сипаттамасы. Металдар өндірісі
Химия · Химия және өмір
Металдар — сыртқы қабатында 1–3 электроны бар элементтер (және d-элементтердің көпшілігі). Металдық байланыс жылтырлықты, иілгіштікті, жылу және электр өткізгіштікті береді (ең жақсы өткізгіштер — күміс пен мыс). Химиялық тұрғыда металдар — тотықсыздандырғыштар. Белсенділік қатары: Li, K, Ba, Ca, Na, Mg, Al, Zn, Cr, Fe, Ni, Sn, Pb, (H), Cu, Hg, Ag, Pt, Au. Сутектен сол жақтағы металдар оны тұз қышқылы мен сұйылтылған күкірт қышқылынан ығыстырады; белсендірек металл белсенділігі төмен металды тұз ерітіндісінен ығыстырады. Бейметалдар (кестенің оң жақ жоғарғы бұрышы) — көбіне тотықтырғыштар; сутекпен ұшқыш қосылыстар түзеді, жоғары оксидтері — қышқылдық.
Металлургия: пирометаллургия — оксидтерді қыздырып көмірмен, CO-мен, сутекпен немесе алюминиймен (алюминотермия) тотықсыздандыру; гидрометаллургия — металды тұз ерітіндісінен бөлу; электрометаллургия — балқымаларды электролиздеу (Na, K, Ca, Mg, Al). Темірді домна пешінде қорытады: кокс жанып CO₂ түзеді, ол CO-ға айналады да кенді тотықсыздандырады (Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂); әктас — бос жынысты шлакқа байланыстыратын флюс. Шойын алынады (көміртек 2 %-дан көп); болатты (көміртек 2 %-дан аз) шойыннан артық көміртекті жағып алады. Коррозия — металдардың өздігінен бұзылуы; қорғау — жабындар, легірлеу, протекторлар.
Мысал. 16 г Fe₂O₃-ті алюминотермиямен тотықсыздандыруға қажет алюминий массасы: Fe₂O₃ + 2Al → Al₂O₃ + 2Fe; n(Fe₂O₃) = 16 / 160 = 0,1 моль → Al 0,2 моль · 27 = 5,4 г.
Ең бастысы
- Металдар — тотықсыздандырғыштар; кім кімді ығыстыратынын белсенділік қатары шешеді.
- Домна пеші: тотықсыздандырғыш — CO, флюс — CaCO₃.
- Шойын > 2 % C, болат < 2 % C.
- Белсенді металдарды (Al дейін) тек балқыма электролизімен алады.
Тесттегі тұзақ
Темір мен алюминий суықта концентрлі HNO₃ пен H₂SO₄-те пассивтенеді — сутекке дейін тұрса да реакция жүрмейді. Ал мыс тұз қышқылымен мүлде әрекеттеспейді.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Қалыпты жағдайда сумен қарқынды әрекеттесетін металл
- A. калий
- B. мыс
- C. темір
- D. күміс
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Сілтілік металдар белсенділік қатарының басында тұр және судан сутекті ығыстырады: 2K + 2H₂O → 2KOH + H₂. Темір сумен тек қатты қыздырғанда (бумен) әрекеттеседі, мыс пен күміс әрекеттеспейді.
2. бір дұрыс жауап
Домна пешінде темірді оксидтерінен тотықсыздандыратын зат
- A. көміртек (II) оксиді
- B. көміртек (IV) оксиді
- C. ауадағы оттек
- D. әктас
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Кокс жанып CO₂ түзеді, ол қызған кокспен әрекеттесіп CO-ға айналады; иіс газы темірді тотықсыздандырады: Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂. Әктас — флюс, бос жынысты шлакқа байланыстырады; CO₂ мен O₂ тотықсыздандырғыш емес.
3. бір дұрыс жауап
Металдарды олардың оксидтерінен алюминиймен тотықсыздандырып алу
- A. алюминотермия
- B. гидрометаллургия
- C. электролиз
- D. күйдіру
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Алюминий — белсенді металл, қыздырғанда белсенділігі төмен металдардың оксидтерінен оттекті тартып алады: Cr₂O₃ + 2Al → Al₂O₃ + 2Cr; реакция көп жылу бөле жүреді. Гидрометаллургия — металдарды тұз ерітінділерінен алу.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз