15 (V) топ элементтері және олардың қосылыстары

Химия · Химия және өмір

Азот пен фосфор: 5 сыртқы электрон (ns²np³), тотығу дәрежелері −3-тен +5-ке дейін. Үш еселі байланысы бар N₂ молекуласы өте берік, сондықтан азот белсенділігі төмен. Аммиак NH₃ — өткір иісті, ауадан жеңіл, суда өте жақсы еритін газ (ерітіндісі сілтілік); зертханада: 2NH₄Cl + Ca(OH)₂ → CaCl₂ + 2NH₃ + 2H₂O, өнеркәсіпте — синтез N₂ + 3H₂ ⇄ 2NH₃ + 92 кДж (450–500 °C, жоғары қысым, катализатор — калий және алюминий оксидтері қосылған темір, газдар айналымы). Аммиак қышқылдармен аммоний тұздарын береді; NH₄⁺-ке сапалық реакция — сілтімен қыздырғанда аммиак иісі.

Азот қышқылы HNO₃ — күшті қышқыл әрі күшті тотықтырғыш: металдармен сутек бөлмейді (конц. → NO₂, сұйылт. → NO), Fe мен Al-ды суықта пассивтейді. Нитраттар қыздырғанда ыдырайды: белсенді металдардікі → нитрит + O₂, орташалардікі (Mg…Cu) → оксид + NO₂ + O₂, мыстан кейінгілердікі → металл + NO₂ + O₂. Фосфор: ақ (P₄, улы, жарқырайды, өздігінен тұтанады — су астында сақтайды) және қызыл (тұрақты, улы емес). P₂O₅ — қышқылдық оксид, H₃PO₄ — орташа күшті қышқыл. Тыңайтқыштар: азотты (мочевина CO(NH₂)₂, аммиак селитрасы NH₄NO₃), фосфорлы (суперфосфаттар), калийлі (KCl).

Мысал. Азоттың массалық үлесі: NH₄NO₃-те — 28 / 80 = 35 %, мочевинада CO(NH₂)₂ — 28 / 60 ≈ 46,7 %. Сондықтан мочевина — азотқа ең бай тыңайтқыш.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Аммиакты төңкерілген ыдысқа жинайды (ол ауадан жеңіл), бірақ су үстінде емес — ол суда өте жақсы ериді. «HNO₃ + Zn → … + H₂» деген жауап әрқашан қате.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Зертханада аммиакты төңкерілген ыдысқа жинайды, өйткені ол

  1. A. ауадан жеңіл
  2. B. ауадан ауыр
  3. C. суда ерімейді
  4. D. ауа оттегімен әрекеттеседі
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: M(NH₃) = 17 г/моль, ал ауаның орташа молярлық массасы 29 г/моль — аммиак жеңіл, жоғары көтеріледі. Оны су үстінде жинауға болмайды: аммиак суда өте жақсы ериді.

2. бір дұрыс жауап

Улы және қараңғыда жарқырайтын фосфордың аллотропиялық түрөзгерісі

  1. A. ақ фосфор
  2. B. қызыл фосфор
  3. C. қара фосфор
  4. D. фосфорит
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Ақ фосфор (P₄ молекулалары) өте белсенді: ауада жарқырай баяу тотығады, өздігінен тұтануы мүмкін, улы; оны су астында сақтайды. Қызыл фосфор тұрақты әрі улы емес — ол сіріңке қорабында бар. Фосфорит — жай зат емес, минерал.

3. бір дұрыс жауап

Сульфат-иондарды анықтайтын реактив

  1. A. барий хлориді (ақ тұнба)
  2. B. күміс нитраты (ақ ірімшік тәрізді тұнба)
  3. C. фенолфталеин
  4. D. әк суы
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Ba²⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓ — қышқылдарда да ерімейтін ақ тұнба. AgNO₃ — хлорид-иондарға реактив, фенолфталеин — сілтілік орта индикаторы, әк суы — CO₂-ге.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз