15 (V) топ элементтері және олардың қосылыстары
Химия · Химия және өмір
Азот пен фосфор: 5 сыртқы электрон (ns²np³), тотығу дәрежелері −3-тен +5-ке дейін. Үш еселі байланысы бар N₂ молекуласы өте берік, сондықтан азот белсенділігі төмен. Аммиак NH₃ — өткір иісті, ауадан жеңіл, суда өте жақсы еритін газ (ерітіндісі сілтілік); зертханада: 2NH₄Cl + Ca(OH)₂ → CaCl₂ + 2NH₃ + 2H₂O, өнеркәсіпте — синтез N₂ + 3H₂ ⇄ 2NH₃ + 92 кДж (450–500 °C, жоғары қысым, катализатор — калий және алюминий оксидтері қосылған темір, газдар айналымы). Аммиак қышқылдармен аммоний тұздарын береді; NH₄⁺-ке сапалық реакция — сілтімен қыздырғанда аммиак иісі.
Азот қышқылы HNO₃ — күшті қышқыл әрі күшті тотықтырғыш: металдармен сутек бөлмейді (конц. → NO₂, сұйылт. → NO), Fe мен Al-ды суықта пассивтейді. Нитраттар қыздырғанда ыдырайды: белсенді металдардікі → нитрит + O₂, орташалардікі (Mg…Cu) → оксид + NO₂ + O₂, мыстан кейінгілердікі → металл + NO₂ + O₂. Фосфор: ақ (P₄, улы, жарқырайды, өздігінен тұтанады — су астында сақтайды) және қызыл (тұрақты, улы емес). P₂O₅ — қышқылдық оксид, H₃PO₄ — орташа күшті қышқыл. Тыңайтқыштар: азотты (мочевина CO(NH₂)₂, аммиак селитрасы NH₄NO₃), фосфорлы (суперфосфаттар), калийлі (KCl).
Мысал. Азоттың массалық үлесі: NH₄NO₃-те — 28 / 80 = 35 %, мочевинада CO(NH₂)₂ — 28 / 60 ≈ 46,7 %. Сондықтан мочевина — азотқа ең бай тыңайтқыш.
Ең бастысы
- Азот: −3-тен (NH₃) +5-ке (HNO₃) дейін.
- HNO₃ металдармен H₂ бермейді.
- Аммиак синтезі: Fe-катализатор, 450–500 °C, жоғары қысым.
- Ақ фосфор улы және жарқырайды, қызылы — тұрақты.
Тесттегі тұзақ
Аммиакты төңкерілген ыдысқа жинайды (ол ауадан жеңіл), бірақ су үстінде емес — ол суда өте жақсы ериді. «HNO₃ + Zn → … + H₂» деген жауап әрқашан қате.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Зертханада аммиакты төңкерілген ыдысқа жинайды, өйткені ол
- A. ауадан жеңіл
- B. ауадан ауыр
- C. суда ерімейді
- D. ауа оттегімен әрекеттеседі
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: M(NH₃) = 17 г/моль, ал ауаның орташа молярлық массасы 29 г/моль — аммиак жеңіл, жоғары көтеріледі. Оны су үстінде жинауға болмайды: аммиак суда өте жақсы ериді.
2. бір дұрыс жауап
Улы және қараңғыда жарқырайтын фосфордың аллотропиялық түрөзгерісі
- A. ақ фосфор
- B. қызыл фосфор
- C. қара фосфор
- D. фосфорит
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Ақ фосфор (P₄ молекулалары) өте белсенді: ауада жарқырай баяу тотығады, өздігінен тұтануы мүмкін, улы; оны су астында сақтайды. Қызыл фосфор тұрақты әрі улы емес — ол сіріңке қорабында бар. Фосфорит — жай зат емес, минерал.
3. бір дұрыс жауап
Сульфат-иондарды анықтайтын реактив
- A. барий хлориді (ақ тұнба)
- B. күміс нитраты (ақ ірімшік тәрізді тұнба)
- C. фенолфталеин
- D. әк суы
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Ba²⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓ — қышқылдарда да ерімейтін ақ тұнба. AgNO₃ — хлорид-иондарға реактив, фенолфталеин — сілтілік орта индикаторы, әк суы — CO₂-ге.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз