Математика: ҰБТ-ға дайындық
ҰБТ-дағы форматы: 40 тапсырма (бір дұрыс жауап — 25; мәтін бойынша тапсырмалар — 5; сәйкестік — 5; бір немесе бірнеше дұрыс жауап — 5), бейіндік пән.
40 тапсырма: бір жауапты 25, бір контекст бойынша 5 (өмірлік есеп), бір немесе бірнеше жауапты 5, сәйкестендіруге 5. Әр тапсырмаға орта есеппен 2 минут.
Сәйкестендіру және бірнеше жауапты тапсырмалар 2 ұпайдан: бір қате — 1 ұпай, екі қате — 0. Мұнда жылдамдық емес, ұқыптылық маңызды.
Тренажерді ашу: Математика →Тегін, тіркелусіз
ҰТО спецификациясының бөлімдері мен тақырыптары
1. Сандар
- Тақырып 1. Радикалдармен амалдар. Сандық және әріпті өрнектер
- Тақырып 2. Дәрежелермен амалдар
- Тақырып 3. Тригонометрия
- Тақырып 4. Алгебралық өрнектер: қысқаша көбейту формулалары, жіктеу, бөлшектер
2. Теңдеулер
- Тақырып 5. Сызықтық, квадрат және бөлшек-рационал теңдеулер
- Тақырып 6. Тригонометриялық және иррационал теңдеулер
- Тақырып 7. Көрсеткіштік және логарифмдік теңдеулер
3. Теңдеулер жүйесі
- Тақырып 8. Екі айнымалысы бар сызықтық және сызықтық емес теңдеулер жүйелері
- Тақырып 9. Тригонометриялық, иррационал, көрсеткіштік және логарифмдік теңдеулер жүйелері
4. Теңсіздіктер
5. Теңсіздіктер жүйесі
6. Тізбектер
7. Математикалық модельдеу мен талдау
8. Планиметрия
- Тақырып 14. Жазықтықтағы геометриялық фигуралар және олардың өзара орналасуы
- Тақырып 15. Жазықтықтағы метрикалық қатынастар. Векторлар және түрлендірулер
9. Стереометрия
- Тақырып 16. Кеңістіктегі фигуралар және олардың өзара орналасуы
- Тақырып 17. Кеңістіктегі метрикалық қатынастар: бет аудандары мен көлемдер
10. Кеңістіктегі векторлар мен түрлендірулер
Сандар мен өрнектер — терминдер, даталар
| Дәрежелер | aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ; aᵐ : aⁿ = aᵐ⁻ⁿ; (aᵐ)ⁿ = aᵐⁿ; a⁻ⁿ = 1/aⁿ; a^(m/n) = ⁿ√aᵐ |
|---|---|
| Түбірлер | √(ab) = √a · √b; √(a²) = |a|; √50 = 5√2 |
| Қысқаша көбейту | (a ± b)² = a² ± 2ab + b²; a² − b² = (a − b)(a + b); a³ ± b³ = (a ± b)(a² ∓ ab + b²) |
| Логарифмдер | logₐ b = c ⇔ aᶜ = b; logₐ(xy) = logₐ x + logₐ y; logₐ xⁿ = n logₐ x; a^(logₐ b) = b |
| Негізгі тепе-теңдік | sin² α + cos² α = 1; tg α = sin α / cos α; tg α · ctg α = 1 |
| Қос бұрыш | sin 2α = 2 sin α cos α; cos 2α = cos² α − sin² α = 1 − 2 sin² α |
| Кестелік мәндер | sin 30° = 1/2; sin 45° = √2/2; sin 60° = √3/2; cos 60° = 1/2; tg 45° = 1 |
| Ширектердегі таңбалар | sin > 0 — I және II; cos > 0 — I және IV; tg > 0 — I және III |
| Иррационал сан | m/n бөлшегімен жазуға болмайды: √2, π, √3 + 1 |
| Радиан | π рад = 180°; 1 рад ≈ 57° |
Теңдеулер — терминдер, даталар
| Квадрат теңдеу | ax² + bx + c = 0; D = b² − 4ac; x = (−b ± √D) / 2a |
|---|---|
| Виет теоремасы | x₁ + x₂ = −b/a; x₁ · x₂ = c/a |
| Көрсеткіштік | aᶠ⁽ˣ⁾ = aᵍ⁽ˣ⁾ ⇔ f(x) = g(x); t = aˣ > 0 алмастыру |
| Логарифмдік | logₐ f(x) = b ⇔ f(x) = aᵇ, мұнда f(x) > 0 |
| Иррационал | √f(x) = g(x) ⇔ f(x) = g²(x) және g(x) ≥ 0 |
| sin x = a | x = (−1)ⁿ arcsin a + πn |
| cos x = a | x = ± arccos a + 2πn |
| tg x = a | x = arctg a + πn |
| Бөгде түбір | квадраттағанда немесе МЖА жоғалғанда пайда болады; тексерумен алынып тасталады |
| Биквадрат теңдеу | ax⁴ + bx² + c = 0: t = x² ≥ 0 алмастыру |
| Тригонометрияның дербес жағдайлары | sin x = 0 → x = πn; cos x = 0 → x = π/2 + πn |
Теңдеулер жүйесі — терминдер, даталар
| Орнына қою | бір айнымалыны өрнектеп, екінші теңдеуге қою |
|---|---|
| Қосу | бір айнымалы жойылатындай теңдеулерді қосу немесе азайту |
| Симметриялы жүйе | x + y = s, xy = p → x пен y — t² − st + p = 0 түбірлері |
| Пайдалы тепе-теңдік | (x + y)² = x² + y² + 2xy |
| Сызықтық жүйенің шешім саны | a₁/a₂ ≠ b₁/b₂ — біреу; a₁/a₂ = b₁/b₂ ≠ c₁/c₂ — жоқ; бәрі тең — шексіз көп |
| Көрсеткіштік жүйе | 2ˣ · 2ʸ = 2ˣ⁺ʸ |
| Логарифмдік жүйе | lg x + lg y = lg(xy), тек x > 0, y > 0 болғанда |
| Графиктік мағынасы | шешім — теңдеулер графиктерінің қиылысу нүктесі |
| Айнымалыларды алмастыру | u = √x, v = √y немесе u = 2ˣ жүйені қарапайымға айналдырады |
Теңсіздіктер — терминдер, даталар
| Минусқа көбейту | −2x > 6 → x < −3: таңба өзгереді |
|---|---|
| Квадрат | тармақтар жоғары: «> 0» — түбірлерден сыртта, «< 0» — түбірлер арасында |
| Интервалдар әдісі | алымы мен бөлімінің нөлдері түзуге → аралықтардағы таңбалар |
| Көрсеткіштік | a > 1 — таңба сақталады; 0 < a < 1 — таңба өзгереді |
| Логарифмдік | сол ереже + аргумент > 0 |
| Модуль | |x| < a ⇔ −a < x < a; |x| > a ⇔ x < −a немесе x > a |
| cos x ≥ 1/2 | [−π/3 + 2πn; π/3 + 2πn] |
| Қатаң теңсіздік | < және > таңбалары: аралықтың шеткі нүктелері кірмейді |
| Қатаң емес теңсіздік | ≤ және ≥ таңбалары: шеткі нүктелер кіреді (бөлімнің нөлдерінен басқа) |
Теңсіздіктер жүйесі — терминдер, даталар
| Жүйе { } | БАРЛЫҚ теңсіздік орындалуы керек → қиылысу ∩ |
|---|---|
| Жиынтық [ ] | біреуі жеткілікті → бірігу ∪ |
| Бүтін шешімдер | 2 < x ≤ 5 → 3, 4, 5; −1 ≤ x < 2 → −1, 0, 1 |
| Бос шешім | x > 5 және x < 2 — ортақ нүкте жоқ, шешім жоқ |
| Аралықтардың қиылысуы | (2; +∞) ∩ (−∞; 5) = (2; 5) |
| Ең үлкен бүтін шешім | x < 5 қатаң болса — бұл 5 емес, 4 |
Тізбектер — терминдер, даталар
| АП: n-ші мүше | aₙ = a₁ + (n − 1)d |
|---|---|
| АП: қосынды | Sₙ = (a₁ + aₙ) · n / 2 = (2a₁ + (n − 1)d) · n / 2 |
| АП: қасиеті | aₙ = (aₙ₋₁ + aₙ₊₁) / 2 |
| ГП: n-ші мүше | bₙ = b₁ · qⁿ⁻¹ |
| ГП: қосынды | Sₙ = b₁(qⁿ − 1) / (q − 1), q ≠ 1 |
| ГП: қасиеті | bₙ² = bₙ₋₁ · bₙ₊₁ |
| Шексіз кемімелі ГП | S = b₁ / (1 − q), |q| < 1 |
| Күрделі пайыз | S · (1 + p/100)ⁿ — еселігі q = 1 + p/100 геометриялық прогрессия |
| d айырмасы | d = aₙ₊₁ − aₙ; екі мүше арқылы: d = (aₘ − aₖ)/(m − k) |
| q еселігі | q = bₙ₊₁ / bₙ; екі мүше арқылы: qᵐ⁻ᵏ = bₘ / bₖ |
| Неше сан k-ға бөлінеді | n = (соңғы − бірінші) / k + 1 |
Модельдеу және анализ бастамалары — терминдер, даталар
| Туындылар | (xⁿ)′ = nxⁿ⁻¹; (eˣ)′ = eˣ; (ln x)′ = 1/x; (sin x)′ = cos x; (cos x)′ = −sin x |
|---|---|
| Ережелер | (uv)′ = u′v + uv′; (u/v)′ = (u′v − uv′)/v²; (f(kx + b))′ = k · f′(kx + b) |
| Жанама | y = f(x₀) + f′(x₀)(x − x₀); бұрыштық коэффициент k = f′(x₀) |
| Механикалық мағынасы | v(t) = x′(t); a(t) = v′(t) |
| Алғашқы функциялар | ∫xⁿ dx = xⁿ⁺¹/(n + 1) + C; ∫cos x dx = sin x + C; ∫eˣ dx = eˣ + C |
| Ньютон — Лейбниц | ∫ₐᵇ f(x) dx = F(b) − F(a) |
| Сызықтар арасындағы аудан | S = ∫ₐᵇ (жоғарғы − төменгі) dx |
| Максимум нүктесі | f′ таңбасы «+»-тен «−»-ке ауысады |
| Функцияның өсуі | аралықта f′(x) > 0 |
| Жұп функция | f(−x) = f(x), графигі Oy-ке қатысты симметриялы: x², cos x, |x| |
| Тақ функция | f(−x) = −f(x), координаттар басына қатысты симметрия: x³, sin x |
Планиметрия — терминдер, даталар
| Пифагор | c² = a² + b² (үштіктер 3–4–5, 5–12–13, 6–8–10) |
|---|---|
| Косинустар теоремасы | c² = a² + b² − 2ab cos γ |
| Синустар теоремасы | a / sin α = b / sin β = c / sin γ = 2R |
| Үшбұрыштың ауданы | S = ½ah = ½ab sin γ; Герон: S = √(p(p − a)(p − b)(p − c)) |
| Төртбұрыштар | параллелограмм S = ah; ромб S = d₁d₂/2; трапеция S = (a + b)/2 · h |
| Шеңбер | C = 2πR; S = πR²; l дуги = πRα/180° |
| Көпбұрыштың бұрыштары | ішкі бұрыштар қосындысы 180°(n − 2); сыртқы — 360° |
| Тікбұрышты үшбұрышқа сырттай сызылған шеңбер | центрі — гипотенузаның ортасы, R = c/2 |
| Іштей сызылған шеңбер | r = S/p; тікбұрышты үшбұрышта r = (a + b − c)/2 |
| Іштей сызылған бұрыш | сол доғаға тірелетін центрлік бұрыштың жартысына тең |
| Хорда | центрден түсірілген перпендикуляр хорданы қақ бөледі: d² + (l/2)² = R² |
Стереометрия — терминдер, даталар
| Призма, цилиндр | V = S таб · h; цилиндр: V = πr²h, S бүйір = 2πrh |
|---|---|
| Пирамида, конус | V = ⅓ S таб · h; конус: V = ⅓πr²h, S бүйір = πrl |
| Шар | V = (4/3)πR³; S = 4πR² |
| Куб | V = a³; S = 6a²; диагоналі d = a√3 |
| Параллелепипед | V = abc; d = √(a² + b² + c²) |
| Конус: байланыс | l² = r² + h² (жасаушы, радиус, биіктік) |
| Денелердің ұқсастығы | өлшемдер × k → аудандар × k², көлемдер × k³ |
| Цилиндрдің осьтік қимасы | 2r × h тіктөртбұрыш; шаршы болса — h = 2r |
| Айналу денелері | цилиндр, конус, шар — фигураны ось маңында айналдырғанда шығады |
| Айқас түзулер | қиылыспайды және параллель емес (әртүрлі жазықтықта жатады) |
Кеңістіктегі векторлар мен түрлендірулер — терминдер, даталар
| AB векторы | AB = (x₂ − x₁; y₂ − y₁; z₂ − z₁) |
|---|---|
| Ұзындық | |a| = √(x² + y² + z²) |
| Кесіндінің ортасы | M = ((x₁ + x₂)/2; (y₁ + y₂)/2; (z₁ + z₂)/2) |
| Скаляр көбейтінді | a · b = x₁x₂ + y₁y₂ + z₁z₂ = |a| · |b| · cos φ |
| Перпендикулярлық | a ⊥ b ⇔ a · b = 0 |
| Коллинеарлық | x₁/x₂ = y₁/y₂ = z₁/z₂ |
| Симметрия | O-ға қатысты: (−x; −y; −z); Oxy-ке қатысты: (x; y; −z); Ox-ке қатысты: (x; −y; −z) |
| Параллель көшіру | p(a; b; c) векторына: (x + a; y + b; z + c) |
| Нөлдік скаляр көбейтінді | бұрыш 90°; оң — сүйір бұрыш, теріс — доғал бұрыш |
| Векторларды қосу | сәйкес координаталар қосылады; ka — әр координата × k |
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Есептеңіз: √50 − √18 + √8
- A. 4√2
- B. 2√2
- C. √40
- D. 6√2
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Көбейткішті түбір астынан шығарамыз: √50 = 5√2, √18 = 3√2, √8 = 2√2. 5√2 − 3√2 + 2√2 = 4√2. √40 — қате: түбірлерді «бір түбір астында» қосуға және азайтуға болмайды.
2. бір дұрыс жауап
Есептеңіз: 2³ · 2⁻⁵ : 2⁻⁴
- A. 4
- B. 1/64
- C. 1/4
- D. 64
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Көбейткенде дәреже көрсеткіштері қосылады, бөлгенде — азайтылады: 3 + (−5) − (−4) = 2, демек 2² = 4. 1/64 = 2⁻⁶ жауабы −4-ті таңбасымен қате азайтқанда шығады.
3. бір дұрыс жауап
Есептеңіз: sin 30° + cos 60°
- A. 1
- B. 1/2
- C. √3
- D. (1 + √3)/2
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: sin 30° = 1/2, cos 60° = 1/2, қосындысы 1. (1 + √3)/2 тұзағы — мәндер шатастырылған: √3/2 — бұл cos 30° және sin 60°.
4. бір дұрыс жауап
Өрнекті ықшамдаңыз: (a + b)² − (a − b)²
- A. 4ab
- B. 2ab
- C. 2a² + 2b²
- D. 0
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: (a + b)² = a² + 2ab + b², (a − b)² = a² − 2ab + b². Айырмасы: 2ab − (−2ab) = 4ab. 2a² + 2b² — айырма емес, квадраттардың қосындысы.
5. бір дұрыс жауап
Көбейткіштерге жіктеңіз: x² − 9
- A. (x − 3)(x + 3)
- B. (x − 3)²
- C. (x − 9)(x + 1)
- D. (x + 3)²
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Квадраттар айырмасы: a² − b² = (a − b)(a + b), мұнда b = 3. (x − 3)² = x² − 6x + 9 — айырманың квадраты, оның ортаңғы мүшесі бар.
Осы пәні бар бейіндік жұптар
- Математика + Физика
- Математика + География
- Математика + Информатика