Биология: ҰБТ-ға дайындық
ҰБТ-дағы форматы: 40 тапсырма (бір дұрыс жауап — 25; мәтін бойынша тапсырмалар — 5; сәйкестік — 5; бір немесе бірнеше дұрыс жауап — 5), бейіндік пән.
40 тапсырма: бір жауапты 25, бір мәтін (контекст) бойынша 5, сәйкестендіруге 5, бір немесе бірнеше жауапты 5. 3 бөлім: 1) ағзалардың көптүрлілігі, құрылысы мен қызметтері (ең үлкені: жасуша, өсімдіктер, жануарлар, адам ағзасы, экология); 2) көбею, тұқым қуалаушылық, өзгергіштік, эволюция; 3) қолданбалы ғылымдар — молекулалық биология, биохимия, микробиология, биотехнология.
Тапсырмалардың көбі — адам туралы: ас қорыту, тыныс алу, қан және қан айналым, зәр шығару, жүйке және эндокриндік жүйелер. Екінші орында — генетика: будандастыру есептері бірдей сызбалармен шығарылады, бұл «сенімді» ұпайлар.
Тренажерді ашу: Биология →Тегін, тіркелусіз
ҰТО спецификациясының бөлімдері мен тақырыптары
1. Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта
- Тақырып 1. Тірі ағзалардың көптүрлілігі. Биосфера, экожүйе, популяция. Адам қызметінің қоршаған ортаға әсері
- Тақырып 2. Қоректену
- Тақырып 3. Заттардың тасымалдануы
- Тақырып 4. Тыныс алу
- Тақырып 5. Бөліп шығару
- Тақырып 6. Қозғалыс. Биофизика
- Тақырып 7. Координация және реттелу
2. Көбею, тұқым қуалаушылық, өзгергіштік. Эволюциялық даму
- Тақырып 8. Көбею. Өсу және даму
- Тақырып 9. Жасушалық айналым. Жасушалық биология
- Тақырып 10. Тұқым қуалаушылық пен өзгергіштік заңдылықтары. Селекция негіздері. Эволюциялық даму
3. Қолданбалы кіріктірілген ғылымдар
- Тақырып 11. Молекулалық биология мен биохимия
- Тақырып 12. Микробиология және биотехнология. Биомедицина және биоинформатика
Ағзалардың көптүрлілігі, құрылысы мен қызметтері. Ағза және орта — терминдер, даталар
| ≈ 5 л | ересек адам ағзасындағы қан |
|---|---|
| 60–80 | тыныштықтағы жүректің минуттағы жиырылуы (пульс) |
| 4 | құстар мен сүтқоректілер жүрегінің камерасы (2 жүрекше + 2 қарынша) |
| > 1 млн | әр бүйректегі нефрон |
| ≈ 150 л | тәулігіне алғашқы несеп (әртүрлі оқулықтарда 150–170 л) |
| ≈ 1,5 л | тәулігіне екіншілік (соңғы) несеп |
| −70 мВ | нейронның тыныштық потенциалы: жасуша ішінің заряды теріс |
| 10 % | энергия қоректік тізбектің келесі деңгейіне өтеді |
| Фотосинтез | жарықта хлоропластарда CO₂ мен судан органикалық заттардың түзілуі; оттек бөлінеді |
| Ферменттер | нәруыз-катализаторлар: сілекей амилазасы крахмалды, асқазан пепсині нәруыздарды, липаза майларды ыдыратады |
| Альвеолалар | капиллярлар торлаған өкпе көпіршіктері; мұнда O₂ қанға, ал CO₂ ауаға өтеді |
| Қан айналымның үлкен шеңбері | сол қарыншадан қолқа арқылы барлық мүшелерге және кері оң жүрекшеге |
| Қан айналымның кіші шеңбері | оң қарыншадан өкпеге және кері сол жүрекшеге; өкпе веналарымен артериялық қан ағады |
| Нефрон | бүйрек бірлігі: капсулада алғашқы несеп сүзіледі, өзекшелерде су мен глюкоза кері сіңіріледі |
| Рефлекс | жүйке жүйесінің қатысуымен ағзаның тітіркенуге жауабы; жолы — рефлекс доғасы |
| Гормондар | ішкі секреция бездерінің заттары; инсулин (ұйқы безі) қандағы қантты азайтады, адреналин (бүйрек үсті бездері) — күйзеліс гормоны, тироксин (қалқанша без) — зат алмасу |
| Продуценттер, консументтер, редуценттер | органиканы түзеді (өсімдіктер) — оны тұтынады (жануарлар) — қалдықтарды ыдыратады (бактериялар, саңырауқұлақтар) |
| К. Линней | систематика, түрлердің қос латын атаулары |
| У. Гарвей | қан айналымды ашты (XVII ғ.) |
| И. П. Павлов | шартты рефлекстер, ас қорыту физиологиясы |
| И. И. Мечников | фагоцитоз, иммунитеттің жасушалық теориясы |
| В. И. Вернадский | биосфера мен ноосфера туралы ілім |
Көбею, тұқым қуалаушылық, өзгергіштік. Эволюция — терминдер, даталар
| 46 | адамның соматикалық жасушаларындағы хромосома (23 жұп); гаметаларда — 23 |
|---|---|
| 3 : 1 | F₂-дегі фенотип бойынша ажырау (Aa × Aa); генотип бойынша 1 : 2 : 1 |
| 9 : 3 : 3 : 1 | AaBb × AaBb дигибридті будандастыруы |
| 1 : 1 | Aa × aa талдаушы будандастыруы |
| 1865 | Г. Мендель тұқым қуалау заңдарын баяндады |
| 1859 | Ч. Дарвин, «Түрлердің шығу тегі» |
| 1898 | С. Г. Навашин қосарлы ұрықтануды ашты |
| Митоз | генетикалық бірдей екі диплоидты жасуша беретін бөліну (өсу, регенерация) |
| Мейоз | қатарынан екі бөліну → төрт гаплоидты жасуша; кроссинговер гендердің жаңа үйлесімдерін жасайды |
| Генотип және фенотип | гендер жиынтығы және сыртқы мен ішкі белгілер жиынтығы |
| Талдаушы будандастыру | доминантты белгісі бар дарақтың генотипін білу үшін рецессивті гомозиготамен (aa) будандастыру |
| Геномдық мутация | хромосомалар санының өзгеруі: Даун синдромы (47, артық 21-хромосома), өсімдіктердегі полиплоидия |
| Гетерозис | F₁ будандарының ата-анадан басымдығы; келесі ұрпақтарда әлсірейді |
| Гомологиялық және аналогиялық мүшелер | шығу тегі бір, қызметі әртүрлі (қол мен жарқанат қанаты) — және шығу тегі әртүрлі, қызметі бір (көбелек пен құс қанаты) |
| Ароморфоз және идиоадаптация | ұйымдасудың ірі күрделенуі (жылықандылық) — және жеке бейімделу (жалпақ камбала) |
| Г. Мендель | тұқым қуалау заңдары, асбұршақтағы тәжірибелер |
| Т. Морган | хромосомалық теория, тіркесіп тұқым қуалау, дрозофила |
| Ч. Дарвин | табиғи сұрыпталу теориясы |
| Ж.-Б. Ламарк | алғашқы эволюция теориясы: мүшелерді жаттықтыру, жүре пайда болғанның тұқым қуалауы |
| С. Г. Навашин | гүлділердегі қосарлы ұрықтану |
| Н. И. Вавилов | мәдени өсімдіктердің шығу орталықтары, гомологиялық қатарлар заңы |
Қолданбалы кіріктірілген ғылымдар — терминдер, даталар
| А = Т, Г = Ц | Чаргафф ережесі: А = 20 % → Т = 20 %, Г = Ц = 30 % |
|---|---|
| 0,34 нм | көршілес нуклеотид жұптарының арақашықтығы; 30 жұп → 10,2 нм |
| 3 | бір кодондағы (триплеттегі) нуклеотид; 150 аминқышқылды нәруыз → аРНҚ-ның 450 нуклеотиді |
| 64 | кодон: 61-і 20 аминқышқылын кодтайды, 3-еуі — стоп-кодондар (УАА, УАГ, УГА) |
| 20 | аминқышқылы нәруыздар құрамына кіреді |
| 1928 | А. Флеминг пенициллинді ашты |
| 1953 | Дж. Уотсон мен Ф. Крик — ДНҚ қос оралымының моделі |
| Комплементарлық | негіздердің қатаң сәйкестігі: А–Т (РНҚ-да А–У) және Г–Ц |
| Транскрипция | ядрода ДНҚ-да аРНҚ синтезі |
| Трансляция | рибосомада аРНҚ бойынша нәруыз синтезі |
| Ферменттер | нәруыз катализаторлар; жоғары температурада бұзылады (денатурация) |
| Вирус | нәруыз қабықшадағы нуклеин қышқылы; бактерия вирустары — бактериофагтар |
| Гендік инженерия | вектордың (плазмиданың) көмегімен гендерді басқа ағзаға көшіру |
| ПТР | полимеразалық тізбекті реакция: бірнеше сағатта ДНҚ бөлігінің миллиондаған көшірмесі |
| Вакцина және сарысу | әлсіретілген микробтар → белсенді иммунитет; дайын антиденелер → енжар иммунитет |
| Биоинформатика | ДНҚ, нәруыз және геном тізбектерін компьютерде талдау (дерекқорлар, туыстық ағаштары) |
| Дж. Уотсон мен Ф. Крик | ДНҚ қос оралымының моделі |
| Э. Чаргафф | А = Т, Г = Ц ережесі |
| Л. Пастер | вакциналар, ашудағы микробтардың рөлі, пастерлеу |
| Р. Кох | туберкулездің қоздырғышы («Кох таяқшасы») |
| Д. И. Ивановский | вирустарды ашты (темекі теңбіл вирусы) |
| А. Флеминг | пенициллин — алғашқы антибиотик |
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Жарық энергиясы есебінен бейорганикалық заттардан органикалық заттар түзетін ағзалар
- A. продуценттер
- B. консументтер
- C. редуценттер
- D. паразиттер
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Продуценттер (жасыл өсімдіктер, балдырлар, цианобактериялар) фотосинтез арқылы органикалық зат түзеді — кез келген қоректік тізбек солардан басталады. Консументтер дайын органикалық затпен қоректенеді, редуценттер қалдықтарды ыдыратады, паразиттер иесінің есебінен тіршілік етеді.
2. бір дұрыс жауап
Ортақ аумақта ұзақ тіршілік ететін және өзара еркін будандасатын бір түр дарақтарының жиынтығы
- A. популяция
- B. биоценоз
- C. экожүйе
- D. биосфера
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Популяция — ортақ аумақтағы БІР түрдің дарақтары; бұл — эволюцияның қарапайым бірлігі. Биоценоз — ӘРТҮРЛІ түрлер популяцияларының бірлестігі, экожүйе — биоценоз және өлі табиғат ортасы бірге, биосфера — тіршілік мекендеген Жер қабығы.
3. бір дұрыс жауап
Екі ағзаның да пайда көретін қарым-қатынас түрі (мысалы, микоризадағы саңырауқұлақ пен ағаш тамыры)
- A. мутуализм (симбиоз)
- B. паразитизм
- C. бәсекелестік
- D. жыртқыштық
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Микоризада саңырауқұлақ ағаштан қант алады, ал ағаш саңырауқұлақтан су мен минералды тұздар алады: екеуіне де пайдалы — бұл мутуализм. Паразитизм мен жыртқыштықта біреуі екіншісінің есебінен ұтады, бәсекелестікте екеуі де ұтылады.
4. бір дұрыс жауап
Отын жағудан атмосферада көмірқышқыл газының жиналуының ғаламдық салдары
- A. парниктік әсердің күшеюі
- B. озон қабатының бұзылуы
- C. ауадағы азот мөлшерінің артуы
- D. Жердің орташа температурасының төмендеуі
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: CO₂ Жердің жылулық сәулеленуін ұстап қалады, сондықтан оның көбеюі парниктік әсерді күшейтіп, климаттың жылынуына әкеледі. Озон қабатын CO₂ емес, фреондар бұзады; температура төмендемейді, өседі.
5. бір дұрыс жауап
Өсімдік жасушасында фотосинтез жүретін органоидтар
- A. хлоропластар
- B. митохондриялар
- C. рибосомалар
- D. лизосомалар
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Хлоропластарда жарықты сіңіретін жасыл пигмент — хлорофилл бар. Митохондриялар — тыныс алудың «энергетикалық станциялары» (онда органикалық зат тотығады), рибосомалар нәруыз синтездейді, лизосомалар заттарды ыдыратады.
Осы пәні бар бейіндік жұптар
- Биология + География
- Биология + Химия