Биология: ҰБТ-ға дайындық

ҰБТ-дағы форматы: 40 тапсырма (бір дұрыс жауап — 25; мәтін бойынша тапсырмалар — 5; сәйкестік — 5; бір немесе бірнеше дұрыс жауап — 5), бейіндік пән.

40 тапсырма: бір жауапты 25, бір мәтін (контекст) бойынша 5, сәйкестендіруге 5, бір немесе бірнеше жауапты 5. 3 бөлім: 1) ағзалардың көптүрлілігі, құрылысы мен қызметтері (ең үлкені: жасуша, өсімдіктер, жануарлар, адам ағзасы, экология); 2) көбею, тұқым қуалаушылық, өзгергіштік, эволюция; 3) қолданбалы ғылымдар — молекулалық биология, биохимия, микробиология, биотехнология.

Тапсырмалардың көбі — адам туралы: ас қорыту, тыныс алу, қан және қан айналым, зәр шығару, жүйке және эндокриндік жүйелер. Екінші орында — генетика: будандастыру есептері бірдей сызбалармен шығарылады, бұл «сенімді» ұпайлар.

Тренажерді ашу: Биология →Тегін, тіркелусіз

ҰТО спецификациясының бөлімдері мен тақырыптары

1. Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта

2. Көбею, тұқым қуалаушылық, өзгергіштік. Эволюциялық даму

3. Қолданбалы кіріктірілген ғылымдар

Ағзалардың көптүрлілігі, құрылысы мен қызметтері. Ағза және орта — терминдер, даталар
≈ 5 лересек адам ағзасындағы қан
60–80тыныштықтағы жүректің минуттағы жиырылуы (пульс)
4құстар мен сүтқоректілер жүрегінің камерасы (2 жүрекше + 2 қарынша)
> 1 млнәр бүйректегі нефрон
≈ 150 лтәулігіне алғашқы несеп (әртүрлі оқулықтарда 150–170 л)
≈ 1,5 лтәулігіне екіншілік (соңғы) несеп
−70 мВнейронның тыныштық потенциалы: жасуша ішінің заряды теріс
10 %энергия қоректік тізбектің келесі деңгейіне өтеді
Фотосинтезжарықта хлоропластарда CO₂ мен судан органикалық заттардың түзілуі; оттек бөлінеді
Ферменттернәруыз-катализаторлар: сілекей амилазасы крахмалды, асқазан пепсині нәруыздарды, липаза майларды ыдыратады
Альвеолаларкапиллярлар торлаған өкпе көпіршіктері; мұнда O₂ қанға, ал CO₂ ауаға өтеді
Қан айналымның үлкен шеңберісол қарыншадан қолқа арқылы барлық мүшелерге және кері оң жүрекшеге
Қан айналымның кіші шеңберіоң қарыншадан өкпеге және кері сол жүрекшеге; өкпе веналарымен артериялық қан ағады
Нефронбүйрек бірлігі: капсулада алғашқы несеп сүзіледі, өзекшелерде су мен глюкоза кері сіңіріледі
Рефлексжүйке жүйесінің қатысуымен ағзаның тітіркенуге жауабы; жолы — рефлекс доғасы
Гормондарішкі секреция бездерінің заттары; инсулин (ұйқы безі) қандағы қантты азайтады, адреналин (бүйрек үсті бездері) — күйзеліс гормоны, тироксин (қалқанша без) — зат алмасу
Продуценттер, консументтер, редуценттерорганиканы түзеді (өсімдіктер) — оны тұтынады (жануарлар) — қалдықтарды ыдыратады (бактериялар, саңырауқұлақтар)
К. Линнейсистематика, түрлердің қос латын атаулары
У. Гарвейқан айналымды ашты (XVII ғ.)
И. П. Павловшартты рефлекстер, ас қорыту физиологиясы
И. И. Мечниковфагоцитоз, иммунитеттің жасушалық теориясы
В. И. Вернадскийбиосфера мен ноосфера туралы ілім
Көбею, тұқым қуалаушылық, өзгергіштік. Эволюция — терминдер, даталар
46адамның соматикалық жасушаларындағы хромосома (23 жұп); гаметаларда — 23
3 : 1F₂-дегі фенотип бойынша ажырау (Aa × Aa); генотип бойынша 1 : 2 : 1
9 : 3 : 3 : 1AaBb × AaBb дигибридті будандастыруы
1 : 1Aa × aa талдаушы будандастыруы
1865Г. Мендель тұқым қуалау заңдарын баяндады
1859Ч. Дарвин, «Түрлердің шығу тегі»
1898С. Г. Навашин қосарлы ұрықтануды ашты
Митозгенетикалық бірдей екі диплоидты жасуша беретін бөліну (өсу, регенерация)
Мейозқатарынан екі бөліну → төрт гаплоидты жасуша; кроссинговер гендердің жаңа үйлесімдерін жасайды
Генотип және фенотипгендер жиынтығы және сыртқы мен ішкі белгілер жиынтығы
Талдаушы будандастырудоминантты белгісі бар дарақтың генотипін білу үшін рецессивті гомозиготамен (aa) будандастыру
Геномдық мутацияхромосомалар санының өзгеруі: Даун синдромы (47, артық 21-хромосома), өсімдіктердегі полиплоидия
ГетерозисF₁ будандарының ата-анадан басымдығы; келесі ұрпақтарда әлсірейді
Гомологиялық және аналогиялық мүшелершығу тегі бір, қызметі әртүрлі (қол мен жарқанат қанаты) — және шығу тегі әртүрлі, қызметі бір (көбелек пен құс қанаты)
Ароморфоз және идиоадаптацияұйымдасудың ірі күрделенуі (жылықандылық) — және жеке бейімделу (жалпақ камбала)
Г. Мендельтұқым қуалау заңдары, асбұршақтағы тәжірибелер
Т. Морганхромосомалық теория, тіркесіп тұқым қуалау, дрозофила
Ч. Дарвинтабиғи сұрыпталу теориясы
Ж.-Б. Ламаркалғашқы эволюция теориясы: мүшелерді жаттықтыру, жүре пайда болғанның тұқым қуалауы
С. Г. Навашингүлділердегі қосарлы ұрықтану
Н. И. Вавиловмәдени өсімдіктердің шығу орталықтары, гомологиялық қатарлар заңы
Қолданбалы кіріктірілген ғылымдар — терминдер, даталар
А = Т, Г = ЦЧаргафф ережесі: А = 20 % → Т = 20 %, Г = Ц = 30 %
0,34 нмкөршілес нуклеотид жұптарының арақашықтығы; 30 жұп → 10,2 нм
3бір кодондағы (триплеттегі) нуклеотид; 150 аминқышқылды нәруыз → аРНҚ-ның 450 нуклеотиді
64кодон: 61-і 20 аминқышқылын кодтайды, 3-еуі — стоп-кодондар (УАА, УАГ, УГА)
20аминқышқылы нәруыздар құрамына кіреді
1928А. Флеминг пенициллинді ашты
1953Дж. Уотсон мен Ф. Крик — ДНҚ қос оралымының моделі
Комплементарлықнегіздердің қатаң сәйкестігі: А–Т (РНҚ-да А–У) және Г–Ц
Транскрипцияядрода ДНҚ-да аРНҚ синтезі
Трансляциярибосомада аРНҚ бойынша нәруыз синтезі
Ферменттернәруыз катализаторлар; жоғары температурада бұзылады (денатурация)
Вируснәруыз қабықшадағы нуклеин қышқылы; бактерия вирустары — бактериофагтар
Гендік инженериявектордың (плазмиданың) көмегімен гендерді басқа ағзаға көшіру
ПТРполимеразалық тізбекті реакция: бірнеше сағатта ДНҚ бөлігінің миллиондаған көшірмесі
Вакцина және сарысуәлсіретілген микробтар → белсенді иммунитет; дайын антиденелер → енжар иммунитет
БиоинформатикаДНҚ, нәруыз және геном тізбектерін компьютерде талдау (дерекқорлар, туыстық ағаштары)
Дж. Уотсон мен Ф. КрикДНҚ қос оралымының моделі
Э. ЧаргаффА = Т, Г = Ц ережесі
Л. Пастервакциналар, ашудағы микробтардың рөлі, пастерлеу
Р. Кохтуберкулездің қоздырғышы («Кох таяқшасы»)
Д. И. Ивановскийвирустарды ашты (темекі теңбіл вирусы)
А. Флемингпенициллин — алғашқы антибиотик

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Жарық энергиясы есебінен бейорганикалық заттардан органикалық заттар түзетін ағзалар

  1. A. продуценттер
  2. B. консументтер
  3. C. редуценттер
  4. D. паразиттер
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Продуценттер (жасыл өсімдіктер, балдырлар, цианобактериялар) фотосинтез арқылы органикалық зат түзеді — кез келген қоректік тізбек солардан басталады. Консументтер дайын органикалық затпен қоректенеді, редуценттер қалдықтарды ыдыратады, паразиттер иесінің есебінен тіршілік етеді.

2. бір дұрыс жауап

Ортақ аумақта ұзақ тіршілік ететін және өзара еркін будандасатын бір түр дарақтарының жиынтығы

  1. A. популяция
  2. B. биоценоз
  3. C. экожүйе
  4. D. биосфера
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Популяция — ортақ аумақтағы БІР түрдің дарақтары; бұл — эволюцияның қарапайым бірлігі. Биоценоз — ӘРТҮРЛІ түрлер популяцияларының бірлестігі, экожүйе — биоценоз және өлі табиғат ортасы бірге, биосфера — тіршілік мекендеген Жер қабығы.

3. бір дұрыс жауап

Екі ағзаның да пайда көретін қарым-қатынас түрі (мысалы, микоризадағы саңырауқұлақ пен ағаш тамыры)

  1. A. мутуализм (симбиоз)
  2. B. паразитизм
  3. C. бәсекелестік
  4. D. жыртқыштық
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Микоризада саңырауқұлақ ағаштан қант алады, ал ағаш саңырауқұлақтан су мен минералды тұздар алады: екеуіне де пайдалы — бұл мутуализм. Паразитизм мен жыртқыштықта біреуі екіншісінің есебінен ұтады, бәсекелестікте екеуі де ұтылады.

4. бір дұрыс жауап

Отын жағудан атмосферада көмірқышқыл газының жиналуының ғаламдық салдары

  1. A. парниктік әсердің күшеюі
  2. B. озон қабатының бұзылуы
  3. C. ауадағы азот мөлшерінің артуы
  4. D. Жердің орташа температурасының төмендеуі
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: CO₂ Жердің жылулық сәулеленуін ұстап қалады, сондықтан оның көбеюі парниктік әсерді күшейтіп, климаттың жылынуына әкеледі. Озон қабатын CO₂ емес, фреондар бұзады; температура төмендемейді, өседі.

5. бір дұрыс жауап

Өсімдік жасушасында фотосинтез жүретін органоидтар

  1. A. хлоропластар
  2. B. митохондриялар
  3. C. рибосомалар
  4. D. лизосомалар
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Хлоропластарда жарықты сіңіретін жасыл пигмент — хлорофилл бар. Митохондриялар — тыныс алудың «энергетикалық станциялары» (онда органикалық зат тотығады), рибосомалар нәруыз синтездейді, лизосомалар заттарды ыдыратады.

Осы пәні бар бейіндік жұптар

Кім болам →

Тренажерді ашу: Биология →