Молекулалық биология мен биохимия
Биология · Қолданбалы кіріктірілген ғылымдар
Жасушаның химиялық құрамы: O, C, H, N — массаның шамамен 98 %-ы; P, S, K, Ca, Na, Mg, Cl-мен бірге бұлар макроэлементтер. Микроэлементтер өте аз мөлшерде қажет: Fe — гемоглобинде, I — тироксинде, Mg — хлорофиллде, Co — B₁₂ дәруменінде, Zn — көптеген ферменттерде, F — тіс кіреукесінде. Су — жасуша массасының шамамен 70–80 %-ы: полюсті молекула, еріткіш, реакцияларға қатысады, жылу сыйымдылығы үлкен болғандықтан температура ауытқуларын бәсеңдетеді. Гидрофильді заттар (тұздар, қанттар) суда ериді, гидрофобты заттар (майлар) — ерімейді.
Нәруыздар — пептидтік байланыстармен (—CO—NH—) жалғанған 20 түрлі аминқышқылынан тұратын полимерлер. Құрылымдары: біріншілік — аминқышқылдарының реттілігі (гендермен берілген), екіншілік — α-оралым немесе β-қабат (сутектік байланыстар), үшіншілік — глобула (S–S дисульфидтік көпірлер, гидрофобты, иондық, сутектік байланыстар), төртіншілік — бірнеше тізбектің бірігуі (гемоглобин — 4 суббірлік). Денатурация — құрылымның бұзылуы (қыздыру, қышқылдар, спирт); кейде ол қайтымды, бұл кезде біріншілік құрылым сақталады. Қызметтері: катализдік (ферменттер), құрылыс (коллаген, кератин), тасымалдау (гемоглобин), қорғаныс (антиденелер, фибриноген), қозғалыс (актин, миозин), реттеуші (инсулин), энергетикалық (17,6 кДж/г).
Көмірсулар: моносахаридтер — глюкоза мен фруктоза (C₆H₁₂O₆), рибоза мен дезоксирибоза (бескөміртекті, РНҚ мен ДНҚ құрамына кіреді); дисахаридтер — сахароза (қызылша, қант қамысы), лактоза (сүт), мальтоза; полисахаридтер — крахмал (өсімдіктердегі қор), гликоген (жануарлар мен саңырауқұлақтардағы қор, бауыр мен бұлшықеттерде), целлюлоза (өсімдік жасушаларының қабырғалары), хитин. Липидтер суда ерімейді: майлар (глицерин + май қышқылдары; 38,9 кДж/г — энергия қоры, жылу оқшаулау, түйеде су көзі), фосфолипидтер (мембраналар), стероидтар (холестерин, жыныс гормондары), балауыздар.
Нуклеин қышқылдары: ДНҚ (қос оралым — Дж. Уотсон мен Ф. Криктің моделі, 1953; А, Т, Г, Ц нуклеотидтері; тұқым қуалау ақпаратын сақтайды; ядрода, митохондрияларда, пластидтерде болады) және РНҚ (бір тізбек; А, У, Г, Ц): аРНҚ кодты рибосомаға жеткізеді, тРНҚ («беде жапырағы» пішінді) аминқышқылдарын әкеледі, рРНҚ рибосома құрамына кіреді (жасушада ең көбі). ДНҚ репликациясы жартылай консервативті: әр жаңа молекулада бір тізбек ескі, екіншісі жаңа. АТФ — екі макроэргиялық байланысы бар нуклеотид (аденин + рибоза + фосфор қышқылының 3 қалдығы); АТФ → АДФ + Ф реакциясы шамамен 40 кДж береді.
Ферменттер — биологиялық катализаторлар (барлығы дерлік нәруыздар): реакцияларды миллиондаған есе жылдамдатады, ерекше (спецификалық: «кілт — құлып» моделі — субстрат белсенді орталыққа сәйкес келеді), оңтайлы температурада (адамда шамамен 37 °C) және pH-та жұмыс істейді (пепсин — қышқыл ортада, трипсин — сілтілі ортада). Зат алмасу: ассимиляция (пластикалық алмасу — энергия жұмсалатын синтез: фотосинтез, нәруыз биосинтезі) және диссимиляция (энергетикалық алмасу — энергия бөлінетін ыдырау). Генетикалық кодтың қасиеттері: триплеттілік, бірмәнділік (спецификалық: кодон — тек бір аминқышқылы), азғындалғандық (артықтық: бір аминқышқылын бірнеше кодон кодтайды), әмбебаптық, бір-бірін жаппайтындық.
1-мысал. ДНҚ-да гуанин 30 % → цитозин де 30 %, А = Т = (100 − 60) : 2 = 20 %. 2-мысал. ДНҚ тізбегі ТАЦ-ГГА-ЦТТ → аРНҚ АУГ-ЦЦУ-ГАА (3 кодон → 3 аминқышқылы). 3-мысал. 100 аминқышқылынан тұратын нәруыз: аРНҚ-да 300 нуклеотид, ДНҚ-ның кодтаушы бөлігі — 300 нуклеотид жұбы, оның ұзындығы 300 · 0,34 = 102 нм.
Ең бастысы
- Нәруыздар: 20 аминқышқылы, пептидтік байланыс; денатурация біріншілік құрылымды бұзбайды.
- Крахмал — өсімдіктердегі қор, гликоген — жануарлар мен саңырауқұлақтардағы.
- А = Т, Г = Ц; РНҚ-да тиминнің орнына урацил, дезоксирибозаның орнына рибоза.
- 1 г нәруыз немесе көмірсу — 17,6 кДж, 1 г май — 38,9 кДж.
Тесттегі тұзақ
Кодтың азғындалғандығы — бір аминқышқылына бірнеше кодонның сәйкес келуі, керісінше емес: әр кодон бірмәнді. Гликоген — өсімдіктердің емес, жануарлардың (және саңырауқұлақтардың) қор көмірсуы.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
ДНҚ молекуласында нуклеотидтердің 20 %-ында аденин бар. Гуанині бар нуклеотидтердің үлесі
- A. 30 %
- B. 20 %
- C. 40 %
- D. 60 %
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Чаргафф ережесі: А = Т, Г = Ц. Егер А = 20 % болса, Т = 20 %, бірге 40 %; Г + Ц-ға 60 % қалады, Г = Ц = 30 %. 20 % — тимин, 60 % — Г мен Ц қосындысы.
2. бір дұрыс жауап
Нәруыз 150 аминқышқылынан тұрады. аРНҚ-ның кодтайтын бөлігінде неше нуклеотид бар (стоп-кодонсыз)
- A. 450
- B. 150
- C. 300
- D. 900
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Әр аминқышқылын триплет — 3 нуклеотид кодтайды: 150 · 3 = 450. 900 — ДНҚ учаскесінің екі тізбегіндегі нуклеотидтер саны (450 · 2), 150 — кодондар саны.
3. бір дұрыс жауап
30 нуклеотид жұбынан тұратын ДНҚ қос оралымы учаскесінің ұзындығы (көршілес жұптар арасы — 0,34 нм)
- A. 10,2 нм
- B. 20,4 нм
- C. 3,4 нм
- D. 0,34 нм
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Ұзындық = жұптар саны · 0,34 нм = 30 · 0,34 = 10,2 нм. Екі тізбек қатар жүреді, сондықтан жеке нуклеотидтерді емес, жұптарды 0,34-ке көбейтеді; 60 нуклеотидті көбейтсе, 20,4 нм шығады. 3,4 нм — бір оралым (10 жұп).
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз