Тұқым қуалаушылық пен өзгергіштік заңдылықтары. Селекция негіздері. Эволюциялық даму
Биология · Көбею, тұқым қуалаушылық, өзгергіштік. Эволюциялық даму
Негізгі ұғымдар: ген — белгіні анықтайтын ДНҚ бөлігі; аллельді гендер гомологты хромосомалардың бірдей орындарында (локустарында) орналасады; A — доминантты аллель, a — рецессивті; AA мен aa — гомозиготалар (гаметаның бір түрі), Aa — гетерозигота (гаметаның екі түрі). Г. Мендель заңдары (1865, асбұршақпен тәжірибелер): I — F₁ будандарының біркелкілігі (AA × aa → бәрі Aa); II — F₂-дегі ажырау: фенотип бойынша 3 : 1, генотип бойынша 1 : 2 : 1; III — гендер әртүрлі хромосома жұптарында болса, белгілердің тәуелсіз тұқым қуалауы: AaBb × AaBb → 9 : 3 : 3 : 1. Гаметалардың тазалық заңы: гаметаға жұптан тек бір аллель түседі. aa-мен талдаушы будандастыру: ұрпақтың бәрі бірдей болса — дарақ AA, 1 : 1 ажырау болса — Aa.
Мендель сызбасынан ауытқулар: толымсыз доминанттылық (түнгі сұлу: қызыл × ақ → қызғылт; F₂-де фенотип бойынша да 1 : 2 : 1), кодоминанттылық (IV қан тобы — IᴬIᴮ, екі аллель де көрінеді). Тіркесіп тұқым қуалау (Т. Морган, дрозофиламен тәжірибелер): бір хромосомадағы гендер бірге тұқым қуалайды, ал кроссинговер оларды ажыратады; кроссоверлі ұрпақтың 1 %-ы 1 морганида қашықтыққа сәйкес келеді. Адамда 22 жұп аутосома және бір жұп жыныс хромосомасы бар (әйелдерде XX, ерлерде XY). Гемофилия мен дальтонизм — X-хромосоманың рецессивті гендері: ер адамға мұндай бір геннің өзі жеткілікті, ал әйелдер көбіне тасымалдаушы болады.
Өзгергіштік. Модификациялық — тұқым қуаламайды, жаппай, бағытталған, реакция нормасы шегінде (норманы генотип анықтайды); оны вариациялық қатар мен қисық бойынша зерттейді — белгінің орташа мәндері жиі кездеседі. Тұқым қуалайтын: комбинативтік (кроссинговер, мейоздағы хромосомалардың тәуелсіз ажырауы, гаметалардың кездейсоқ кездесуі) және мутациялық — гендік мутациялар (нуклеотидтің ауысуы: орақ тәрізді жасушалы анемия), хромосомалық (делеция, дупликация, инверсия, транслокация), геномдық — полиплоидия (өсімдіктерде: ірірек және өнімдірек) және анеуплоидия: Даун синдромы (47 хромосома, 21-жұп бойынша трисомия), Шерешевский — Тернер (45, X0), Клайнфельтер (47, XXY). Н. И. Вавиловтың гомологиялық қатарлар заңы: жақын түрлер мен туыстардың тұқым қуалайтын өзгергіштік қатарлары ұқсас.
Селекция — жануарлардың тұқымдарын, өсімдіктердің сорттарын, микроағзалардың штамдарын шығару. Әдістері: сұрыптау (жаппай және жеке — ұрпағы бойынша), будандастыру — туыстас (инбридинг → гомозиготалық, «таза линиялар») және туыстас емес (аутбридинг → гетерозис: F₁ будандары ата-анасынан қуатты, бірақ келесі ұрпақтарда әсер әлсірейді), алыс будандастыру (қашыр — есек пен жылқының буданы, ұрпақ бермейді; Г. Д. Карпеченко хромосомаларды екі еселеп, қырыққабат пен шомыр буданының ұрпақсыздығын жойды), жасанды мутагенез, полиплоидия. Н. И. Вавилов мәдени өсімдіктердің шығу орталықтарын сипаттады. Қазақстанда, мысалы, ірі қара малдың қазақтың ақбас тұқымы және қазақтың арқармериносы (Н. С. Бутарин) шығарылған.
Эволюция. Ж.-Б. Ламарк (1809): жетілуге ұмтылу, мүшелерді жаттықтыру, жүре пайда болған белгілердің тұқым қуалауы — бұл идеялар расталмады. Ч. Дарвин (1859): қозғаушы күштер — тұқым қуалайтын өзгергіштік, тіршілік үшін күрес (түрішілік — ең қатал, түраралық, орта жағдайларымен) және табиғи сұрыпталу. Синтетикалық теория: эволюцияның қарапайым бірлігі — популяция; қарапайым факторлары — мутациялар, популяция толқындары, оқшаулану, гендер дрейфі; бағыттаушы фактор — табиғи сұрыпталу: қозғаушы (белгінің ығысуы: өнеркәсіп аудандарында көбелектердің қараюы), тұрақтандырушы (орташа норманы сақтайды), бөлшектеуші (дизруптивті). Түр түзілу: географиялық (ареалды кедергі бөледі) және экологиялық (бір ареалда, бірақ әртүрлі жағдайларда). Эволюция дәлелдері: палеонтологиялық (археоптерикс — бауырымен жорғалаушылардан құстарға өтпелі форма; В. О. Ковалевскийдің жылқы ата-тектерінің қатары), эмбриологиялық (ұрықтардың ұқсастығы, Геккель — Мюллердің биогенетикалық заңы), салыстырмалы-анатомиялық (гомологиялық және аналогиялық мүшелер, рудименттер — соқыр ішектің құрт тәрізді өсіндісі, құйымшақ; атавизмдер — құйрық, көп емшектілік).
Эволюция бағыттары (А. Н. Северцов): ароморфоз — құрылыстың ірі күрделенуі (жылықандылық, төрт камералы жүрек, гүл), идиоадаптация — жеке бейімделу (түсі, тұмсығының пішіні), жалпы дегенерация — қарапайымдану (паразиттер: таспа құрттардың ас қорыту жүйесі жоқ). Адам эволюциясы: австралопитектер → епті адам → тік жүретін адам → неандертальдықтар → саналы адам (кроманьондықтар). Мысал (Харди — Вайнберг заңы: p² + 2pq + q² = 1). Рецессивті белгі популяцияның 4 %-ында бар → q² = 0,04, q = 0,2, p = 1 − 0,2 = 0,8; гетерозиготалы тасымалдаушылар 2pq = 2 · 0,8 · 0,2 = 0,32, яғни 32 %.
Ең бастысы
- Aa × Aa → фенотип бойынша 3 : 1, генотип бойынша 1 : 2 : 1; AaBb × AaBb → 9 : 3 : 3 : 1; Aa × aa → 1 : 1.
- Модификациялар тұқым қуаламайды, мутациялар тұқым қуалайды.
- Гетерозис F₁-де ең күшті; инбридинг гомозиготалыққа әкеледі.
- Эволюцияның бірлігі — популяция; бағыттаушы фактор — табиғи сұрыпталу.
Тесттегі тұзақ
«Мүшелерді жаттықтыру» және жүре пайда болғанның тұқым қуалауы — Ламарк, табиғи сұрыпталу — Дарвин. Толымсыз доминанттылықта F₂-де фенотип бойынша 3 : 1 емес, 1 : 2 : 1. Көбелек пен құстың қанаттары — аналогиялық мүшелер (шығу тегі әртүрлі), ал адамның қолы мен жарқанаттың қанаты — гомологиялық.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Хроматидтер жасушаның полюстеріне ажырайтын митоз фазасы
- A. анафаза
- B. профаза
- C. метафаза
- D. телофаза
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Митоз фазаларының реті: профаза (хромосомалар ширатылады) → метафаза (экваторға тізіледі) → анафаза (хроматидтер полюстерге ажырайды) → телофаза (екі ядро түзіледі). Есте сақтауға «ПроМеАнТе» көмектеседі.
2. бір дұрыс жауап
Екі гетерозиготаны будандастырғанда (Aa × Aa) рецессивті белгісі бар ұрпақтардың үлесі
- A. 25 %
- B. 50 %
- C. 75 %
- D. 0 %
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Aa × Aa → AA : 2Aa : aa (1 : 2 : 1), фенотип бойынша 3 доминантты : 1 рецессивті — Мендельдің екінші заңы (ажырау заңы). Рецессивті белгі тек aa-да, бұл 1/4 = 25 %. 75 % — доминантты белгісі бар ұрпақтардың үлесі.
3. бір дұрыс жауап
Гетерозиготалы асбұршақ өсімдіктерін (Aa × Aa) будандастырудан 400 тұқым алынды. Рецессивті белгісі бар тұқымдардың күтілетін саны
- A. 100
- B. 200
- C. 300
- D. 400
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Рецессивтілердің (aa) үлесі — 1/4, сондықтан 400 · 1/4 = 100 тұқым. 300 — доминантты белгісі бар тұқымдар саны (3/4), 200 — гетерозиготалар Aa саны (1/2).
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз