Жасушалық айналым. Жасушалық биология

Биология · Көбею, тұқым қуалаушылық, өзгергіштік. Эволюциялық даму

Жасуша теориясы: Р. Гук (1665) тоз ұяшықтарын көріп, «жасуша» сөзін енгізді; Т. Шванн мен М. Шлейден (1838–1839) теорияны тұжырымдады — барлық ағзалар жасушалардан тұрады; Р. Вирхов (1855) толықтырды: «әрбір жасуша — жасушадан». Прокариоттар (бактериялар): ядросы жоқ — сақиналы ДНҚ нуклеоидта жатады, плазмидалар мен ұсақ рибосомалар бар, митохондриялар, хлоропластар, ЭПТ және Гольджи аппараты жоқ; жасуша қабырғасы муреиннен тұрады. Эукариоттар: ядро және мембраналы органоидтар бар.

Эукариот органоидтары. Мембрана — нәруыздары бар липидтердің қос қабаты (сұйық-мозаикалық модель), талғамалы өткізгіштікке ие. Ядро ДНҚ-ны (хроматинді) сақтайды, ядрошық рибосомаларды құрастырады. Бұдырлы ЭПТ (рибосомалары бар) — нәруыздар синтезі, тегіс ЭПТ — липидтер мен көмірсулар синтезі. Гольджи аппараты заттарды буып-түйіп шығарады, лизосомаларды түзеді. Лизосомалар — жасушаішілік ас қорыту. Митохондриялар — екі мембрана (ішкісі кристалар түзеді), өз сақиналы ДНҚ-сы мен рибосомалары, АТФ синтезі (жасушаның «энергетикалық станциялары»). Өсімдік пластидтері: хлоропластар (фотосинтез, оларда да өз ДНҚ-сы бар), хромопластар (жемістер мен күлте жапырақшаларының түсі), лейкопластар (крахмал қоры). Мембранасыз: рибосомалар (нәруыз синтезі), жасуша орталығы (жануарларда центриольдер, бөлінуге қатысады), цитоқаңқа. Жасуша қабырғасы: өсімдіктерде — целлюлозадан, саңырауқұлақтарда — хитиннен.

Мембрана арқылы тасымалдау: енжар — диффузия және осмос (су тұз концентрациясы жоғары жаққа өтеді: эритроцит дистилденген суда ісініп жарылады, күшті тұз ерітіндісінде бүрісіп қалады; физиологиялық ерітінді — 0,9 % NaCl), белсенді — концентрация градиентіне қарсы АТФ жұмсап (натрий-калий сорғысы), эндоцитоз — фагоцитоз (қатты бөлшектерді қармау) және пиноцитоз (сұйықтық тамшыларын).

Жасушалық цикл = интерфаза + бөліну. Интерфаза: G₁ — өсу (2n2c), S — ДНҚ-ның екі еселенуі (2n4c: әр хромосома екі хроматидадан тұрады), G₂ — бөлінуге дайындық. Митоз: профаза (хромосомалар спиральданады, ядро қабықшасы ыдырайды, бөліну ұршығы түзіледі), метафаза (хромосомалар экваторда тізіледі — оларды санау ең оңай), анафаза (хроматидалар полюстерге ажырайды), телофаза (екі ядро түзіледі), содан кейін цитокинез. Нәтижесі — аналық жасушадай екі жасуша 2n2c. Мейоз: I профазада гомологты хромосомалардың конъюгациясы мен кроссинговер жүреді, I анафазада полюстерге тұтас гомологты хромосомалар ажырайды (саны екі есе азаяды: n2c), II мейоз митоз сияқты жүреді → төрт жасуша nc.

Маңызы: митоз өсуді, регенерацияны, жыныссыз көбеюді қамтамасыз етеді; бөлінуді бақылау бұзылса, ісіктер пайда болады. Мейоз ұрпақтан ұрпаққа хромосомалар санының тұрақтылығын сақтайды және комбинативтік өзгергіштік тудырады. Амитоз — ядроның ұршықсыз тура бөлінуі (шеміршек, бауыр, ісік жасушалары). Мысал. Адамда 2n = 46. G₁ кезеңінде жасушада 46 хромосома және ДНҚ-ның 46 молекуласы (2n2c); S кезеңінен кейін — 46 хромосома және ДНҚ-ның 92 молекуласы (2n4c); I мейоздан кейін — 23 хромосома және ДНҚ-ның 46 молекуласы (n2c); гаметада — 23 хромосома және ДНҚ-ның 23 молекуласы (nc).

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

S кезеңінде хромосомалар саны (n) емес, ДНҚ мөлшері (c) екі еселенеді: әр хромосомада жай ғана екі хроматида болады. Бактерияларда митохондриялар жоқ — олардың тыныс алу ферменттері жасуша мембранасында орналасқан.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Бір өсімдіктің қалемшесін басқасына жалғайтын вегетативтік көбею тәсілі

  1. A. телу
  2. B. сұлама
  3. C. түйнек
  4. D. тұқым
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Телу — құнды сорттың қалемшесін немесе бүршігін (телітуші) төзімді өсімдіктің тамырына (телінуші) жалғау; алма мен алмұртты осылай көбейтеді. Сұлама — тамыр жайғызу үшін бұтақты жерге иу, түйнек — түрөзгерген өркен, тұқыммен көбею — жынысты көбею.

2. бір дұрыс жауап

Нәруыз синтезделетін органоид

  1. A. рибосома
  2. B. лизосома
  3. C. Гольджи жиынтығы
  4. D. вакуоль
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Рибосомалар — рРНҚ мен нәруыздан тұратын мембранасыз органоидтар, оларда аРНҚ бойынша нәруыз құрастырылады. Гольджи жиынтығы заттарды орап шығарады, лизосомалар қорытады, вакуоль жасуша шырынын жинайды.

3. бір дұрыс жауап

Жасушаларында қалыптасқан ядросы жоқ ағзалар

  1. A. бактериялар (прокариоттар)
  2. B. саңырауқұлақтар
  3. C. өсімдіктер
  4. D. жануарлар
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Прокариоттарда (бактериялар, цианобактериялар) сақиналы ДНҚ тікелей цитоплазмада (нуклеоид) жатады, мембраналы органоидтар жоқ. Саңырауқұлақтар, өсімдіктер және жануарлар — эукариоттар: олардың ядролық қабықшасы бар ядросы бар.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз