Көбею. Өсу және даму
Биология · Көбею, тұқым қуалаушылық, өзгергіштік. Эволюциялық даму
Жыныссыз көбею — бір ата-ана, ұрпақтары генетикалық бірдей (клон); негізінде — митоз. Түрлері: екіге бөліну (бактериялар, амеба, кірпікшелілер), бүршіктену (гидра, ашытқылар), споралар түзу (саңырауқұлақтар, мүктер, қырыққұлақтар), фрагментация (спирогира, жалпақ құрттар), өсімдіктердің вегетативтік көбеюі — түйнектер (картоп — түрі өзгерген жерасты өркені), пиязшықтар, тамырсабақтар, мұртшалар (құлпынай), қалемшелер, сұлама, телу. Жынысты көбею — гаметалардың қосылуы; ұрпақ генетикалық алуан түрлі, бұл сұрыпталуға материал болады. Гермафродиттер (жауынқұрт, ұлулар) аталық та, аналық та гаметалар түзеді.
Гаметогенез: сперматогенезде бір жасушадан 4 сперматозоид, оогенезде — 1 жұмыртқа жасуша және жойылып кететін 3 бағыттаушы (полярлы) денешік түзіледі; осылай жұмыртқа жасуша қоректік заттардың бүкіл қорын сақтайды. Ұрықтану: n + n = 2n (зигота). Партеногенез — ұрықтанбаған жұмыртқа жасушадан даму (ара аталықтары, өсімдік биттері).
Өсімдіктер: ұрпақтар кезектеседі — гаметофит (n, гаметалар түзеді) және спорофит (2n, споралар түзеді). Мүктерде гаметофит басым (жасыл өсімдіктің өзі), ал сабақшадағы қауашақ — спорофит; қырыққұлақтарда спорофит басым, гаметофит — кішкентай өскін; тұқымды өсімдіктерде гаметофит қатты кішірейген. Гүлділердің қосарлы ұрықтануы (С. Г. Навашин, 1898): бір спермий + жұмыртқа жасуша → ұрық (2n), екінші спермий + орталық жасуша (2n) → эндосперм (3n). Тұқым бүршігінен тұқым, жатын түйінінен жеміс дамиды.
Жануарлар онтогенезі. Эмбриондық кезең: зигота → бөлшектену (жасушалар өспейтін митоздар) → бластула (бір қабатты шар) → гаструла (екі, кейін үш қабатты: эктодерма, энтодерма, мезодерма) → нейрула → органогенез. Ұрық жапырақшаларының туындылары: эктодерма — жүйке жүйесі, тері эпидермисі, сезім мүшелері; энтодерма — ішек эпителийі, өкпе, бауыр, ұйқы безі; мезодерма — бұлшықеттер, қаңқа, қанайналым жүйесі, бүйрек, жыныс бездері. Постэмбриондық кезең: тура даму (төл ересекке ұқсас — бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер) және метаморфозы бар жанама даму: толық түрленіп даму (жұмыртқа → дернәсіл → қуыршақ → ересек жәндік: көбелектер, қоңыздар, шыбындар, аралар) және толық емес түрленіп даму (жұмыртқа → дернәсіл → ересек: шегірткелер, инеліктер, қандалалар); бақаның дернәсілі — итшабақ.
Адамда жүктілік шамамен 280 тәулікке (40 апта) созылады; ұрық қоректік заттар мен оттекті плацента арқылы алады, ана мен ұрықтың қаны араласпайды. Өсімдіктердің өсуі: ұзындыққа — ұштық түзуші ұлпа есебінен (тамырда — тамыр оймақшасының астындағы бөліну аймағы), жуандыққа — камбий есебінен (жылдық сақиналар: кең ашық түсті көктемгі сүрек және жіңішке күңгірт күзгі сүрек). Мысал. Жүгері жапырағының жасушаларында 20 хромосома (2n = 20). Демек, n = 10: спермийде 10 хромосома, ұрықта 2n = 20, эндоспермде 3n = 30.
Ең бастысы
- Жыныссыз көбею — митоз, ата-ананың көшірмелері; жынысты — генетикалық алуан түрлілік.
- Сперматогенез → 4 гамета, оогенез → 1 жұмыртқа жасуша + 3 полярлы денешік.
- Гүлділерде эндосперм — 3n, ұрық — 2n.
- Толық түрленуде қуыршақ сатысы бар, толық емес түрленуде — жоқ.
Тесттегі тұзақ
Бактерия спорасы — көбею емес, қолайсыз жағдайдан аман қалу тәсілі (бір жасушадан бір спора). Жүйке жүйесі мезодермадан емес, эктодермадан дамиды.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Гүлді өсімдіктердегі қосарлы ұрықтануды ашқан ғалым
- A. С. Г. Навашин
- B. Г. Мендель
- C. Ч. Дарвин
- D. Т. Морган
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Сергей Гаврилович Навашин 1898 ж. қосарлы ұрықтануды ашты: бір спермий жұмыртқа жасушамен қосылады (зигота — ұрық түзіледі), екіншісі — орталық жасушамен (триплоидты эндосперм түзіледі). Мендель тұқым қуалау заңдарын, Дарвин табиғи сұрыпталу теориясын, Морган хромосомалық теорияны ашты.
2. бір дұрыс жауап
Дернәсіл ересек дарақтан күрт ерекшеленетін және қуыршақ сатысынан өтетін постэмбриондық даму түрі
- A. толық түрленіп даму (көбелектер, қоңыздар)
- B. толымсыз түрленіп даму (шегірткелер)
- C. тура даму (сүтқоректілер)
- D. бүршіктену (гидра)
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Толық түрлену: жұмыртқа → дернәсіл (жұлдызқұрт) → қуыршақ → имаго; көбелектер, қоңыздар, шыбындар осылай дамиды. Толымсыз түрленуде қуыршақ сатысы жоқ (жұмыртқа → дернәсіл → имаго). Тура дамуда төл ересекке ұқсас; бүршіктену — жыныссыз көбею.
3. бір дұрыс жауап
Адамның соматикалық жасушаларындағы хромосомалар жиынтығы
- A. 46 (23 жұп)
- B. 23
- C. 92
- D. 44
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Соматикалық жасушалар диплоидты — 46 хромосома (22 жұп аутосома + жыныс хромосомаларының жұбы). Гаметаларда — гаплоидты жиынтық, 23 хромосома. 44 — тек аутосомалар, 92 — ДНҚ екі еселенгеннен кейінгі хроматидтер саны.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз