Координация және реттелу

Биология · Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта

Реттеу жүйкелік (жылдам, дәл, жүйкелер арқылы) және гуморалдық (ағзаның сұйықтықтары — қандағы гормондар арқылы; баяуырақ, бірақ ұзағырақ) болады. Адамның жүйке жүйесі: орталық (ми мен жұлын) және шеткі (жүйкелер мен жүйке түйіндері). Қызметі бойынша: соматикалық (қаңқа бұлшықеттерін басқарады, еркімізге бағынады) және вегетативтік (ішкі мүшелер). Симпатикалық бөлім ағзаны жұмылдырады — пульсті жиілетеді, қарашық пен бронхтарды кеңейтеді, ас қорытуды тежейді; парасимпатикалық бөлім керісінше әсер етеді — «демалыс және қалпына келу». Жүйке жүйесінің эволюциясы: шашыраңқы (торлы, гидрада) → түйінді (құрттар, буынаяқтылар) → түтікті (хордалылар).

Нейрон: денесі, қысқа тармақталған дендриттер (сигналды денеге әкеледі) және ұзын аксон (денеден әкетеді); миелин қабығы өткізуді жылдамдатады. Нейрондар арасында — синапс: сигнал химиялық жолмен, медиатормен (мысалы, ацетилхолинмен) беріледі. Тыныштық потенциалы шамамен −70 мВ (жасуша ішінде заряд теріс), қозғанда әрекет потенциалы пайда болады. Рефлекс доғасы: рецептор → сезімтал нейрон → аралық нейрон (ОЖЖ-де) → қозғалтқыш нейрон → жұмыс мүшесі. Шартсыз рефлекстер — туа біткен, бүкіл түрге бірдей (ему, тізе рефлексі); шартты рефлекстер — жүре пайда болған, жеке, шартсыз рефлекстер негізінде қалыптасады (И. П. Павлов тәжірибелері: қоңырауға сілекей бөлінеді).

Ми: сопақша ми (тыныс алу, жүрек қызметі, жөтелу, түшкіру, жұту орталықтары), ми көпірі, мишық (қозғалыс үйлесімі, тепе-теңдік), ортаңғы ми (жарық пен дыбысқа бағдарлау рефлекстері, бұлшықет тонусы), аралық ми — таламус және гипоталамус (жылу реттеу, аштық, шөлдеу; гипофизді басқарады), үлкен ми сыңарлары. Қыртыс бөліктері: шүйде — көру, самай — есту, төбе — тері-бұлшықет сезімталдығы, маңдай — ерікті қозғалыстар, сөйлеу, ойлау. Жұлыннан 31 жұп жүйке тарайды; онда сұр зат ішінде (көбелек пішінді), ақ зат сыртында (үлкен ми сыңарларында керісінше: қыртыс — сұр зат).

Ішкі секреция бездері гормондарды тікелей қанға бөледі. Гипофиз — өсу гормоны (балалық шақта артық болса — алыптық, ересектерде — акромегалия, жетіспесе — ергежейлілік) және басқа бездерді басқаратын гормондар. Қалқанша без — құрамында йод бар тироксин (балалық шақта жетіспесе — кретинизм, ересектерде — микседема; артық болса — базедов ауруы; тағамда йод жетіспесе — зоб, сондықтан тұзды йодтайды). Ұйқы безі (аралас без) — инсулин қандағы глюкоза деңгейін төмендетеді, глюкагон арттырады; инсулин жетіспесе — қант диабеті. Бүйрек үсті бездері — адреналин (күйзеліс кезінде пульсті жиілетеді, қандағы қантты арттырады). Жыныс бездері — тестостерон, эстрогендер.

Анализаторлар: рецептор → жүйке жолы → қыртыстағы орталық. Көз: торлы қабықта таяқшалар (ымырттағы, ақ-қара көру) және сауытшалар (түрлі түсті, күндізгі көру); соқыр дақ — көру жүйкесі шығатын жер, онда рецепторлар жоқ. Құлақ: сыртқы, ортаңғы (балғашық, төс, үзеңгі дабыл жарғағының тербелістерін күшейтеді; есту түтігі қысымды теңестіреді), ішкі — ұлу (есту) және вестибулярлық аппарат (тепе-теңдік). Өсімдіктерде реттеу гуморалдық — фитогормондар: ауксиндер (созылып өсу, фототропизм), гиббереллиндер (сабақтың өсуі, тұқымның өнуі), цитокининдер (жасушалардың бөлінуі), абсциз қышқылы (тыныштық күй, лептесіктердің жабылуы), этилен (жемістердің пісуі).

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Ұйқы безі — аралас без: ас қорыту сөлін ішекке (сыртқы секреция), ал инсулинді қанға (ішкі секреция) бөледі. Өсу гормонын қалқанша без емес, гипофиз бөледі; базедов ауруы — тироксиннің артықтығы, кретинизм — балалық шақтағы жетіспеушілігі.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Қандағы глюкоза деңгейін төмендететін ұйқы безінің гормоны

  1. A. инсулин
  2. B. глюкагон
  3. C. адреналин
  4. D. тироксин
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Инсулин жасушаларға глюкозаны сіңіруге көмектеседі және оның артығын бауырда гликогенге айналдырады; инсулин жетіспегенде қант диабеті дамиды. Глюкагон мен адреналин, керісінше, глюкозаны арттырады, тироксин — қалқанша бездің гормоны.

2. бір дұрыс жауап

Қимылдардың үйлесімі мен тепе-теңдікті қамтамасыз ететін ми бөлімі

  1. A. мишық
  2. B. сопақша ми
  3. C. аралық ми
  4. D. ортаңғы ми
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Мишық қимылдарды үйлестіріп, тепе-теңдікті сақтайды: ол зақымданса, жүріс тұрақсыз болады. Сопақша мида — тыныс алу мен қанайналым орталықтары, аралық мида — аштық, шөлдеу, жылу реттеу орталықтары.

3. бір дұрыс жауап

Рефлекс кезінде жүйке импульсі өтетін жол

  1. A. рефлекторлық доға
  2. B. синапс
  3. C. аксон
  4. D. жүйке орталығы
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Рефлекторлық доға: рецептор → сезімтал нейрон → жүйке орталығы (аралық нейрон) → қозғалтқыш нейрон → жұмыс мүшесі. Синапс — нейрондардың түйіскен жері, аксон мен жүйке орталығы — доғаның тек бөліктері.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз