Координация және реттелу
Биология · Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта
Реттеу жүйкелік (жылдам, дәл, жүйкелер арқылы) және гуморалдық (ағзаның сұйықтықтары — қандағы гормондар арқылы; баяуырақ, бірақ ұзағырақ) болады. Адамның жүйке жүйесі: орталық (ми мен жұлын) және шеткі (жүйкелер мен жүйке түйіндері). Қызметі бойынша: соматикалық (қаңқа бұлшықеттерін басқарады, еркімізге бағынады) және вегетативтік (ішкі мүшелер). Симпатикалық бөлім ағзаны жұмылдырады — пульсті жиілетеді, қарашық пен бронхтарды кеңейтеді, ас қорытуды тежейді; парасимпатикалық бөлім керісінше әсер етеді — «демалыс және қалпына келу». Жүйке жүйесінің эволюциясы: шашыраңқы (торлы, гидрада) → түйінді (құрттар, буынаяқтылар) → түтікті (хордалылар).
Нейрон: денесі, қысқа тармақталған дендриттер (сигналды денеге әкеледі) және ұзын аксон (денеден әкетеді); миелин қабығы өткізуді жылдамдатады. Нейрондар арасында — синапс: сигнал химиялық жолмен, медиатормен (мысалы, ацетилхолинмен) беріледі. Тыныштық потенциалы шамамен −70 мВ (жасуша ішінде заряд теріс), қозғанда әрекет потенциалы пайда болады. Рефлекс доғасы: рецептор → сезімтал нейрон → аралық нейрон (ОЖЖ-де) → қозғалтқыш нейрон → жұмыс мүшесі. Шартсыз рефлекстер — туа біткен, бүкіл түрге бірдей (ему, тізе рефлексі); шартты рефлекстер — жүре пайда болған, жеке, шартсыз рефлекстер негізінде қалыптасады (И. П. Павлов тәжірибелері: қоңырауға сілекей бөлінеді).
Ми: сопақша ми (тыныс алу, жүрек қызметі, жөтелу, түшкіру, жұту орталықтары), ми көпірі, мишық (қозғалыс үйлесімі, тепе-теңдік), ортаңғы ми (жарық пен дыбысқа бағдарлау рефлекстері, бұлшықет тонусы), аралық ми — таламус және гипоталамус (жылу реттеу, аштық, шөлдеу; гипофизді басқарады), үлкен ми сыңарлары. Қыртыс бөліктері: шүйде — көру, самай — есту, төбе — тері-бұлшықет сезімталдығы, маңдай — ерікті қозғалыстар, сөйлеу, ойлау. Жұлыннан 31 жұп жүйке тарайды; онда сұр зат ішінде (көбелек пішінді), ақ зат сыртында (үлкен ми сыңарларында керісінше: қыртыс — сұр зат).
Ішкі секреция бездері гормондарды тікелей қанға бөледі. Гипофиз — өсу гормоны (балалық шақта артық болса — алыптық, ересектерде — акромегалия, жетіспесе — ергежейлілік) және басқа бездерді басқаратын гормондар. Қалқанша без — құрамында йод бар тироксин (балалық шақта жетіспесе — кретинизм, ересектерде — микседема; артық болса — базедов ауруы; тағамда йод жетіспесе — зоб, сондықтан тұзды йодтайды). Ұйқы безі (аралас без) — инсулин қандағы глюкоза деңгейін төмендетеді, глюкагон арттырады; инсулин жетіспесе — қант диабеті. Бүйрек үсті бездері — адреналин (күйзеліс кезінде пульсті жиілетеді, қандағы қантты арттырады). Жыныс бездері — тестостерон, эстрогендер.
Анализаторлар: рецептор → жүйке жолы → қыртыстағы орталық. Көз: торлы қабықта таяқшалар (ымырттағы, ақ-қара көру) және сауытшалар (түрлі түсті, күндізгі көру); соқыр дақ — көру жүйкесі шығатын жер, онда рецепторлар жоқ. Құлақ: сыртқы, ортаңғы (балғашық, төс, үзеңгі дабыл жарғағының тербелістерін күшейтеді; есту түтігі қысымды теңестіреді), ішкі — ұлу (есту) және вестибулярлық аппарат (тепе-теңдік). Өсімдіктерде реттеу гуморалдық — фитогормондар: ауксиндер (созылып өсу, фототропизм), гиббереллиндер (сабақтың өсуі, тұқымның өнуі), цитокининдер (жасушалардың бөлінуі), абсциз қышқылы (тыныштық күй, лептесіктердің жабылуы), этилен (жемістердің пісуі).
Ең бастысы
- Симпатикалық — «соғыс немесе қаш», парасимпатикалық — «демалыс».
- Мишық — үйлесім; сопақша ми — тыныс алу мен жүрек; гипоталамус — жылу реттеу және гипофизбен байланыс.
- Инсулин қандағы қантты төмендетеді, глюкагон мен адреналин арттырады.
- Таяқшалар — ымырт, сауытшалар — түс.
Тесттегі тұзақ
Ұйқы безі — аралас без: ас қорыту сөлін ішекке (сыртқы секреция), ал инсулинді қанға (ішкі секреция) бөледі. Өсу гормонын қалқанша без емес, гипофиз бөледі; базедов ауруы — тироксиннің артықтығы, кретинизм — балалық шақтағы жетіспеушілігі.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Қандағы глюкоза деңгейін төмендететін ұйқы безінің гормоны
- A. инсулин
- B. глюкагон
- C. адреналин
- D. тироксин
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Инсулин жасушаларға глюкозаны сіңіруге көмектеседі және оның артығын бауырда гликогенге айналдырады; инсулин жетіспегенде қант диабеті дамиды. Глюкагон мен адреналин, керісінше, глюкозаны арттырады, тироксин — қалқанша бездің гормоны.
2. бір дұрыс жауап
Қимылдардың үйлесімі мен тепе-теңдікті қамтамасыз ететін ми бөлімі
- A. мишық
- B. сопақша ми
- C. аралық ми
- D. ортаңғы ми
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Мишық қимылдарды үйлестіріп, тепе-теңдікті сақтайды: ол зақымданса, жүріс тұрақсыз болады. Сопақша мида — тыныс алу мен қанайналым орталықтары, аралық мида — аштық, шөлдеу, жылу реттеу орталықтары.
3. бір дұрыс жауап
Рефлекс кезінде жүйке импульсі өтетін жол
- A. рефлекторлық доға
- B. синапс
- C. аксон
- D. жүйке орталығы
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Рефлекторлық доға: рецептор → сезімтал нейрон → жүйке орталығы (аралық нейрон) → қозғалтқыш нейрон → жұмыс мүшесі. Синапс — нейрондардың түйіскен жері, аксон мен жүйке орталығы — доғаның тек бөліктері.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз