Қозғалыс. Биофизика
Биология · Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта
Қозғалыс тәсілдері: амебатәрізді (жалған аяқтар — амеба, лейкоциттер), талшықтар (эвглена, сперматозоидтар) және кірпікшелер (кебісше кірпікшелі, кеңірдектің кірпікшелі эпителийі) арқылы, бұлшықет арқылы. Өсімдіктерде мүшелер қозғалады: тропизмдер — тітіркендіргішке қарай немесе одан кері өсу (сабақтың жарыққа иілуі — фототропизм, тамырдың төмен өсуі — оң геотропизм), настиялар — тітіркендіргіштің бағытына тәуелсіз қозғалыстар (гүлдердің ашылуы, мимоза жапырақтарының жиырылуы). Қаңқа түрлері: гидростатикалық (жауынқұрт), сыртқы (буынаяқтылардың хитинді қаңқасы — өсуге кедергі, сондықтан түлейді), ішкі (омыртқалылар).
Адам қаңқасы — 200-ден астам сүйек (әдетте 206 деп айтады). Бөлімдері: бас сүйек (ми және бет бөлімдері; тек төменгі жақ қозғалмалы), дене қаңқасы — омыртқа жотасы (7 мойын, 12 кеуде, 5 бел, бітісіп кеткен 5 сегізкөз және 4–5 құйымшақ омыртқасы) және кеуде қуысы (12 жұп қабырға және төс сүйегі), белдеулер мен еркін аяқ-қол қаңқасы. Омыртқа жотасының төрт иіні (мойын мен бел — алға, кеуде мен сегізкөз — артқа) жүргенде серіппе қызметін атқарады; олар тік жүруге байланысты пайда болған.
Сүйек: органикалық заттар (оссеин, шамамен 1/3) серпімділік, минералды заттар (кальций тұздары, шамамен 2/3) қаттылық береді. Балаларда органикалық зат көп — сүйектері иілгіш, қарттарда аз — сүйектері морт. Сүйек ұзындыққа ұштарындағы шеміршек пластинкалары, жуандыққа сүйек қабы есебінен өседі; кемікті затында — қызыл сүйек кемігі (қан түзу). Сүйектердің байланысы: қозғалмайтын (бас сүйек жіктері), жартылай қозғалмалы (омыртқалар шеміршек дискілер арқылы), қозғалмалы — буындар (буын қапшығы, шеміршек, буын сұйықтығы).
Бұлшықеттер: қаңқа бұлшықеттері (көлденең жолақты, ерікті, тез жиырылады және тез шаршайды), бірыңғай салалы (ішкі мүшелер мен тамырлардың қабырғалары, еріксіз), жүрек бұлшықеті (көлденең жолақты, бірақ еріксіз). Жиырылу: жүйке импульсі бойынша бұлшықет талшығында Ca²⁺ иондары босайды, актин жіпшелері миозин жіпшелерінің бойымен сырғиды, энергияны АТФ береді. Бұлшықеттер жұптасып жұмыс істейді: бүгуші (екібасты — бицепс) және жазушы (үшбасты — трицепс) — антагонистер. И. М. Сеченов бойынша шаршау белсенді демалыспен — іс-әрекетті ауыстырумен тезірек басылады.
Биофизика тіршілік құбылыстарын физика заңдарымен түсіндіреді. Сүйектер мен бұлшықеттер — иінтіректер: тепе-теңдік шарты F₁ · l₁ = F₂ · l₂. Білекте бұлшықет буынға жақын бекіген: жылдамдық пен қозғалыс аумағынан ұтамыз, бірақ күштен ұтыламыз. Көз — оптикалық жүйе: көз бұршағы — жинағыш линза, торлы қабықтағы кескін кішірейген және төңкерілген; жақыннан көргіштікті (миопия) шашыратқыш, алыстан көргіштікті жинағыш линзалармен түзетеді. Жүйке импульсі — электр сигналы (нейронның тыныштық потенциалы шамамен −70 мВ). Мысал. 20 Н жүк алақанда, шынтақтан 30 см жерде жатыр, бицепс шынтақтан 3 см жерде бекіген: F = 20 · 30 : 3 = 200 Н — бұлшықет жүктің салмағынан 10 есе күшті тартады.
Ең бастысы
- Омыртқа жотасы: 7 мойын, 12 кеуде, 5 бел, 5 сегізкөз, 4–5 құйымшақ омыртқасы.
- Сүйек ұзындыққа ұштарындағы шеміршек, жуандыққа сүйек қабы есебінен өседі.
- Бұлшықеттің жиырылуы: актин миозин бойымен сырғиды, Ca²⁺ пен АТФ қажет.
- Иінтірек: F₁ · l₁ = F₂ · l₂.
Тесттегі тұзақ
Жүрек бұлшықеті көлденең жолақты, бірақ еріксіз жұмыс істейді — оны бірыңғай салалы бұлшықетпен шатастырмаңыз. Тропизм тітіркендіргіштің бағытына тәуелді, настия — тәуелсіз.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Сүйектерге қаттылық беретін зат
- A. кальцийдің минералды тұздары
- B. коллаген (оссеин)
- C. гемоглобин
- D. кератин
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Сүйектің қаттылығын бейорганикалық тұздар (кальций фосфаттары), ал серпімділігін органикалық зат — оссеин (коллаген) береді. Сүйекті қыздырса, органикалық зат жанып, сүйек морт болады; қышқылға салса, тұздар еріп, сүйек иілгіш болады.
2. бір дұрыс жауап
Қолды шынтақтан бүгетін бұлшық еттер тұратын ұлпа
- A. көлденең жолақты қаңқа
- B. бірыңғай салалы
- C. жүрек
- D. дәнекер шеміршек
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Қаңқа бұлшық еттері (иықтың екібасты бұлшық еті) көлденең жолақты ұлпадан тұрады және біздің еркімізбен жиырылады. Бірыңғай салалы бұлшық ет ұлпасы — тамырлар мен ішкі мүшелердің қабырғасында, еріксіз жиырылады; жүрек ұлпасы — тек жүректе.
3. бір дұрыс жауап
Тыныштық күйдегі жүйке жасушасының мембраналық потенциалы: мембрананың ішкі жағы зарядталған
- A. сыртқы жағына қарағанда теріс
- B. сыртқы жағына қарағанда оң
- C. бейтарап
- D. сыртқы жағымен бірдей
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Тыныштық күйде жасуша ішінде калий иондары мен теріс иондар көп, натрий-калий сорғысы натрийді сыртқа айдайды — ішкі жағы теріс зарядталған (шамамен −70 мВ). Қозған кезде натрий жасушаға кіріп, заряд қысқа уақытқа оңға өзгереді — әрекет потенциалы пайда болады.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз