Қозғалыс. Биофизика

Биология · Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта

Қозғалыс тәсілдері: амебатәрізді (жалған аяқтар — амеба, лейкоциттер), талшықтар (эвглена, сперматозоидтар) және кірпікшелер (кебісше кірпікшелі, кеңірдектің кірпікшелі эпителийі) арқылы, бұлшықет арқылы. Өсімдіктерде мүшелер қозғалады: тропизмдер — тітіркендіргішке қарай немесе одан кері өсу (сабақтың жарыққа иілуі — фототропизм, тамырдың төмен өсуі — оң геотропизм), настиялар — тітіркендіргіштің бағытына тәуелсіз қозғалыстар (гүлдердің ашылуы, мимоза жапырақтарының жиырылуы). Қаңқа түрлері: гидростатикалық (жауынқұрт), сыртқы (буынаяқтылардың хитинді қаңқасы — өсуге кедергі, сондықтан түлейді), ішкі (омыртқалылар).

Адам қаңқасы — 200-ден астам сүйек (әдетте 206 деп айтады). Бөлімдері: бас сүйек (ми және бет бөлімдері; тек төменгі жақ қозғалмалы), дене қаңқасы — омыртқа жотасы (7 мойын, 12 кеуде, 5 бел, бітісіп кеткен 5 сегізкөз және 4–5 құйымшақ омыртқасы) және кеуде қуысы (12 жұп қабырға және төс сүйегі), белдеулер мен еркін аяқ-қол қаңқасы. Омыртқа жотасының төрт иіні (мойын мен бел — алға, кеуде мен сегізкөз — артқа) жүргенде серіппе қызметін атқарады; олар тік жүруге байланысты пайда болған.

Сүйек: органикалық заттар (оссеин, шамамен 1/3) серпімділік, минералды заттар (кальций тұздары, шамамен 2/3) қаттылық береді. Балаларда органикалық зат көп — сүйектері иілгіш, қарттарда аз — сүйектері морт. Сүйек ұзындыққа ұштарындағы шеміршек пластинкалары, жуандыққа сүйек қабы есебінен өседі; кемікті затында — қызыл сүйек кемігі (қан түзу). Сүйектердің байланысы: қозғалмайтын (бас сүйек жіктері), жартылай қозғалмалы (омыртқалар шеміршек дискілер арқылы), қозғалмалы — буындар (буын қапшығы, шеміршек, буын сұйықтығы).

Бұлшықеттер: қаңқа бұлшықеттері (көлденең жолақты, ерікті, тез жиырылады және тез шаршайды), бірыңғай салалы (ішкі мүшелер мен тамырлардың қабырғалары, еріксіз), жүрек бұлшықеті (көлденең жолақты, бірақ еріксіз). Жиырылу: жүйке импульсі бойынша бұлшықет талшығында Ca²⁺ иондары босайды, актин жіпшелері миозин жіпшелерінің бойымен сырғиды, энергияны АТФ береді. Бұлшықеттер жұптасып жұмыс істейді: бүгуші (екібасты — бицепс) және жазушы (үшбасты — трицепс) — антагонистер. И. М. Сеченов бойынша шаршау белсенді демалыспен — іс-әрекетті ауыстырумен тезірек басылады.

Биофизика тіршілік құбылыстарын физика заңдарымен түсіндіреді. Сүйектер мен бұлшықеттер — иінтіректер: тепе-теңдік шарты F₁ · l₁ = F₂ · l₂. Білекте бұлшықет буынға жақын бекіген: жылдамдық пен қозғалыс аумағынан ұтамыз, бірақ күштен ұтыламыз. Көз — оптикалық жүйе: көз бұршағы — жинағыш линза, торлы қабықтағы кескін кішірейген және төңкерілген; жақыннан көргіштікті (миопия) шашыратқыш, алыстан көргіштікті жинағыш линзалармен түзетеді. Жүйке импульсі — электр сигналы (нейронның тыныштық потенциалы шамамен −70 мВ). Мысал. 20 Н жүк алақанда, шынтақтан 30 см жерде жатыр, бицепс шынтақтан 3 см жерде бекіген: F = 20 · 30 : 3 = 200 Н — бұлшықет жүктің салмағынан 10 есе күшті тартады.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Жүрек бұлшықеті көлденең жолақты, бірақ еріксіз жұмыс істейді — оны бірыңғай салалы бұлшықетпен шатастырмаңыз. Тропизм тітіркендіргіштің бағытына тәуелді, настия — тәуелсіз.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Сүйектерге қаттылық беретін зат

  1. A. кальцийдің минералды тұздары
  2. B. коллаген (оссеин)
  3. C. гемоглобин
  4. D. кератин
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Сүйектің қаттылығын бейорганикалық тұздар (кальций фосфаттары), ал серпімділігін органикалық зат — оссеин (коллаген) береді. Сүйекті қыздырса, органикалық зат жанып, сүйек морт болады; қышқылға салса, тұздар еріп, сүйек иілгіш болады.

2. бір дұрыс жауап

Қолды шынтақтан бүгетін бұлшық еттер тұратын ұлпа

  1. A. көлденең жолақты қаңқа
  2. B. бірыңғай салалы
  3. C. жүрек
  4. D. дәнекер шеміршек
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Қаңқа бұлшық еттері (иықтың екібасты бұлшық еті) көлденең жолақты ұлпадан тұрады және біздің еркімізбен жиырылады. Бірыңғай салалы бұлшық ет ұлпасы — тамырлар мен ішкі мүшелердің қабырғасында, еріксіз жиырылады; жүрек ұлпасы — тек жүректе.

3. бір дұрыс жауап

Тыныштық күйдегі жүйке жасушасының мембраналық потенциалы: мембрананың ішкі жағы зарядталған

  1. A. сыртқы жағына қарағанда теріс
  2. B. сыртқы жағына қарағанда оң
  3. C. бейтарап
  4. D. сыртқы жағымен бірдей
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Тыныштық күйде жасуша ішінде калий иондары мен теріс иондар көп, натрий-калий сорғысы натрийді сыртқа айдайды — ішкі жағы теріс зарядталған (шамамен −70 мВ). Қозған кезде натрий жасушаға кіріп, заряд қысқа уақытқа оңға өзгереді — әрекет потенциалы пайда болады.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз