Бөліп шығару
Биология · Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта
Бөліп шығару — зат алмасудың соңғы өнімдерін (CO₂, су, несепнәр, несеп қышқылы, тұздар) және артық заттарды шығару; ол ішкі ортаның тұрақтылығын — гомеостазды сақтайды. Адамда бөліп шығару қызметін бүйрек (негізгі мүше: несепнәр, су, тұздар), өкпе (CO₂, су буы), тері (тер: су, тұздар, аздап несепнәр) және бауыр (улы аммиакты несепнәрге айналдырып зиянсыздандырады және гемоглобиннің ыдырау өнімдерін өтпен шығарады) атқарады.
Несеп шығару жүйесі: бүйрек → несепағар → қуық → несеп шығару өзегі. Бүйректе қыртыс және ми заты мен бүйрек түбегі ажыратылады. Бүйректің құрылымдық-қызметтік бірлігі — нефрон (әр бүйректе 1 млн-нан астам): капиллярлар шумағы бар капсула (Шумлянский — Боумен) және Генле ілмегі бар иректелген өзекшелер.
Несеп екі кезеңде түзіледі. 1) Капсуладағы сүзілу: қысыммен қаннан пішінді элементтер мен ірі нәруыздардан басқасының бәрі шығады — бұл алғашқы несеп, тәулігіне шамамен 150 л (әртүрлі оқулықтарда 150–170 л). 2) Өзекшелердегі кері сіңірілу (реабсорбция): қанға су, глюкоза, аминқышқылдары, қажетті тұздар қайтып, екіншілік несеп қалады — тәулігіне шамамен 1,5 л. Екіншілік несептегі глюкоза — қант диабетінің белгісі, нәруыз — бүйрек ауруының белгісі. Антидиурездік гормон (вазопрессин; гипоталамуста түзіледі, гипофиздің артқы бөлігінен бөлінеді) судың кері сіңірілуін күшейтеді — несеп азаяды.
Басқа ағзалардағы бөліп шығару: тұщы судағы қарапайымдыларда — жиырылғыш вакуольдер (артық суды шығарады), жалпақ құрттарда — протонефридийлер, буылтық құрттарда — метанефридийлер (әр буынында бір жұп), жәндіктерде — мальпиги түтікшелері, омыртқалыларда — бүйрек. Балықтар негізінен аммиак, сүтқоректілер — несепнәр, құстар мен бауырымен жорғалаушылар — несеп қышқылын шығарады (бұл суды үнемдейді). Өсімдіктер су мен газдарды лептесіктер арқылы шығарады, керексіз заттарды жапырақтарда жинап, жапырақ түскенде тастайды, ал гидатодалар арқылы су тамшыларын бөледі (гуттация).
Мысал. 150 л алғашқы несептен 1,5 л екіншілік несеп қалады: 1,5 : 150 = 0,01, яғни сүзілген сұйықтықтың 99 %-ы қанға қайтады.
Ең бастысы
- Нефрон: сүзілу (капсула) → кері сіңірілу (өзекшелер).
- Алғашқы несеп тәулігіне ≈ 150 л — қан жасушалары мен ірі нәруыздарсыз; екіншілік ≈ 1,5 л.
- Несепнәр бауырда түзіледі, ал бүйрек арқылы шығарылады.
- Антидиурездік гормон — несеп азаяды (қанға су көбірек қайтады).
Тесттегі тұзақ
Несепнәр бүйректе емес, бауырда түзіледі — бүйрек оны тек шығарады. Алғашқы несепте глюкоза бар — бұл қалыпты жағдай; ал соңғы несепте глюкоза болмауы тиіс.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Бүйректің құрылымдық-қызметтік бірлігі
- A. нефрон
- B. нейрон
- C. альвеола
- D. бүрлер (ворсинка)
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Нефрон капиллярлар шумағынан, капсуладан және өзекшелерден тұрады; бүйректе олардың саны шамамен миллион. Нейрон — жүйке жүйесінің жасушасы, альвеола — өкпе көпіршігі, бүрлер — аш ішек қабырғасының өсінділері.
2. бір дұрыс жауап
Нефрон өзекшелерінде су, глюкоза және қажетті тұздар біріншілік несептен қанға қайтатын үдеріс
- A. кері сіңірілу (реабсорбция)
- B. сүзілу (фильтрация)
- C. ас қорыту сөлдерінің бөлінуі
- D. фотолиз
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Алдымен шумақта қаннан біріншілік несеп сүзіледі (тәулігіне шамамен 150–170 л), кейін өзекшелерде реабсорбция жүреді: судың басым бөлігі мен барлық глюкоза қанға қайтып, шамамен 1,5 л екіншілік несеп қалады. Сүзілу — заттарды қайтару емес, бірінші кезең.
3. бір дұрыс жауап
Жәндіктердің бөліп шығару мүшелері
- A. мальпигий түтікшелері
- B. бүйрек
- C. метанефридийлер
- D. жасыл бездер
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Жәндіктерде зат алмасу өнімдерін ішекке ашылатын мальпигий түтікшелері жинайды. Бүйрек — омыртқалыларда, метанефридийлер — буылтық құрттарда, жасыл бездер — шаянтәрізділерде.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз