Бөліп шығару

Биология · Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта

Бөліп шығару — зат алмасудың соңғы өнімдерін (CO₂, су, несепнәр, несеп қышқылы, тұздар) және артық заттарды шығару; ол ішкі ортаның тұрақтылығын — гомеостазды сақтайды. Адамда бөліп шығару қызметін бүйрек (негізгі мүше: несепнәр, су, тұздар), өкпе (CO₂, су буы), тері (тер: су, тұздар, аздап несепнәр) және бауыр (улы аммиакты несепнәрге айналдырып зиянсыздандырады және гемоглобиннің ыдырау өнімдерін өтпен шығарады) атқарады.

Несеп шығару жүйесі: бүйрек → несепағар → қуық → несеп шығару өзегі. Бүйректе қыртыс және ми заты мен бүйрек түбегі ажыратылады. Бүйректің құрылымдық-қызметтік бірлігі — нефрон (әр бүйректе 1 млн-нан астам): капиллярлар шумағы бар капсула (Шумлянский — Боумен) және Генле ілмегі бар иректелген өзекшелер.

Несеп екі кезеңде түзіледі. 1) Капсуладағы сүзілу: қысыммен қаннан пішінді элементтер мен ірі нәруыздардан басқасының бәрі шығады — бұл алғашқы несеп, тәулігіне шамамен 150 л (әртүрлі оқулықтарда 150–170 л). 2) Өзекшелердегі кері сіңірілу (реабсорбция): қанға су, глюкоза, аминқышқылдары, қажетті тұздар қайтып, екіншілік несеп қалады — тәулігіне шамамен 1,5 л. Екіншілік несептегі глюкоза — қант диабетінің белгісі, нәруыз — бүйрек ауруының белгісі. Антидиурездік гормон (вазопрессин; гипоталамуста түзіледі, гипофиздің артқы бөлігінен бөлінеді) судың кері сіңірілуін күшейтеді — несеп азаяды.

Басқа ағзалардағы бөліп шығару: тұщы судағы қарапайымдыларда — жиырылғыш вакуольдер (артық суды шығарады), жалпақ құрттарда — протонефридийлер, буылтық құрттарда — метанефридийлер (әр буынында бір жұп), жәндіктерде — мальпиги түтікшелері, омыртқалыларда — бүйрек. Балықтар негізінен аммиак, сүтқоректілер — несепнәр, құстар мен бауырымен жорғалаушылар — несеп қышқылын шығарады (бұл суды үнемдейді). Өсімдіктер су мен газдарды лептесіктер арқылы шығарады, керексіз заттарды жапырақтарда жинап, жапырақ түскенде тастайды, ал гидатодалар арқылы су тамшыларын бөледі (гуттация).

Мысал. 150 л алғашқы несептен 1,5 л екіншілік несеп қалады: 1,5 : 150 = 0,01, яғни сүзілген сұйықтықтың 99 %-ы қанға қайтады.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Несепнәр бүйректе емес, бауырда түзіледі — бүйрек оны тек шығарады. Алғашқы несепте глюкоза бар — бұл қалыпты жағдай; ал соңғы несепте глюкоза болмауы тиіс.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Бүйректің құрылымдық-қызметтік бірлігі

  1. A. нефрон
  2. B. нейрон
  3. C. альвеола
  4. D. бүрлер (ворсинка)
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Нефрон капиллярлар шумағынан, капсуладан және өзекшелерден тұрады; бүйректе олардың саны шамамен миллион. Нейрон — жүйке жүйесінің жасушасы, альвеола — өкпе көпіршігі, бүрлер — аш ішек қабырғасының өсінділері.

2. бір дұрыс жауап

Нефрон өзекшелерінде су, глюкоза және қажетті тұздар біріншілік несептен қанға қайтатын үдеріс

  1. A. кері сіңірілу (реабсорбция)
  2. B. сүзілу (фильтрация)
  3. C. ас қорыту сөлдерінің бөлінуі
  4. D. фотолиз
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Алдымен шумақта қаннан біріншілік несеп сүзіледі (тәулігіне шамамен 150–170 л), кейін өзекшелерде реабсорбция жүреді: судың басым бөлігі мен барлық глюкоза қанға қайтып, шамамен 1,5 л екіншілік несеп қалады. Сүзілу — заттарды қайтару емес, бірінші кезең.

3. бір дұрыс жауап

Жәндіктердің бөліп шығару мүшелері

  1. A. мальпигий түтікшелері
  2. B. бүйрек
  3. C. метанефридийлер
  4. D. жасыл бездер
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Жәндіктерде зат алмасу өнімдерін ішекке ашылатын мальпигий түтікшелері жинайды. Бүйрек — омыртқалыларда, метанефридийлер — буылтық құрттарда, жасыл бездер — шаянтәрізділерде.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз