Тыныс алу

Биология · Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта

Тыныс алу екі деңгейде жүреді: сыртқы — ортамен газ алмасу, жасушалық — органикалық заттардың тотығып, энергияның АТФ-та жиналуы. Глюкозаның жасушалық тыныс алуы: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + энергия. Кезеңдері: дайындық (ас қорыту жүйесі мен лизосомаларда полимерлер мономерлерге дейін ыдырайды, энергия жылу ретінде шашырайды), оттексіз — гликолиз (цитоплазмада: глюкоза → пирожүзім қышқылының 2 молекуласы, шығымы 2 АТФ), оттекті (митохондрияларда: Кребс циклі және тыныс алу тізбегі, тағы 36 АТФ). Барлығы — бір глюкоза молекуласына 38 АТФ.

Оттексіз жасуша бір глюкозадан тек 2 АТФ алады. Сүт қышқылды ашуда (қатты жүктеме кезінде бұлшықеттерде, сүт қышқылы бактерияларында) сүт қышқылы, спирттік ашуда (ашытқылар) этил спирті мен CO₂ түзіледі. Облигатты анаэробтар (мысалы, сіреспе қоздырғышы) оттексіз мүлде тіршілік етеді.

Жануарлардың тыныс алу мүшелері: қарапайымдылар мен ішекқуыстыларда — дененің бүкіл беті, жәндіктерде — кеңірдектер (ауа тікелей ұлпаларға жеткізіледі), балықтарда — желбезектер, қосмекенділерде — өкпе және ылғалды тері, бауырымен жорғалаушыларда — ұялы өкпе, құстарда — қосарлы тыныс алу (ауа қапшықтарының арқасында өкпедегі газ алмасу демді ішке алғанда да, шығарғанда да жүреді), сүтқоректілерде — альвеолалы өкпе.

Адамда ауаның жолы: мұрын қуысы (жылыту, ылғалдандыру, тазарту) → мұрын-жұтқыншақ → көмей (дыбыс байламдары; жұтқан кезде көмейқақпақ кіреберісті жабады) → кеңірдек (шеміршек жартылай сақиналары) → бронхтар → бронхиолалар → капиллярлармен торланған альвеолалар; газ алмасу диффузиямен жүреді. Демді ішке алу белсенді: көкет (тегістеледі) және сыртқы қабырғааралық бұлшықеттер жиырылады, кеуде қуысының көлемі артады, өкпедегі қысым төмендеп, ауа кіреді. Тыныш дем шығару енжар. Тыныс алу орталығы — сопақша мида; оны қандағы CO₂-нің артуы қоздырады.

Ауа құрамы: ішке алынатын ауада O₂ ≈ 21 %, CO₂ ≈ 0,03 %; шығарылатын ауада O₂ ≈ 16 %, CO₂ ≈ 4 %. Ересек адам өкпесінің тіршілік сыйымдылығы (ӨТС) — шамамен 3,5 л. 1-мысал. Тыныс көлемі 500 мл, минутына 16 дем → тыныс алудың минуттық көлемі 500 · 16 = 8000 мл = 8 л. 2-мысал. 2 глюкоза молекуласы толық тотыққанда 2 · 38 = 76 АТФ, ал оттексіз гликолиздің өзінде — тек 2 · 2 = 4 АТФ түзіледі.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Альвеолаларда газ алмасу қарапайым диффузиямен — газ концентрациясы көп жерден аз жерге қарай жүреді; оттек те, CO₂ де «айдалмайды». Демді ішке алудың басты қоздырғышы — оттектің жетіспеуі емес, қандағы CO₂-нің артық болуы.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Ауа мен қан арасында газ алмасу жүретін өкпе құрылымдары

  1. A. альвеолалар
  2. B. бронхтар
  3. C. кеңірдек
  4. D. көмей
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Альвеолалар — капиллярлармен оралған өкпе көпіршіктері; олардың жұқа қабырғасы арқылы оттек қанға, ал CO₂ ауаға диффузияланады. Кеңірдек, бронхтар және көмей — тек ауа жолдары.

2. бір дұрыс жауап

Тыныш тыныс алғанда адам минутына 16 рет 500 мл ауа жұтады. Тыныс алудың минуттық көлемі

  1. A. 8 л
  2. B. 516 мл
  3. C. 80 л
  4. D. 0,8 л
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Тыныс алудың минуттық көлемі = тыныс көлемі · жиілік = 500 мл · 16 = 8 000 мл = 8 л. 516 мл — сандардың қосындысы, 80 л мен 0,8 л — нөлдер санындағы қате.

3. бір дұрыс жауап

Жиырылғанда кеуде қуысының көлемін ұлғайтатын басты тыныс алу бұлшық еті

  1. A. көкет (диафрагма)
  2. B. иықтың екібасты бұлшық еті
  3. C. жүрек бұлшық еті
  4. D. шайнау бұлшық еті
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Дем алғанда көкет жиырылып, жалпаяды, қабырғааралық бұлшық еттер қабырғаларды көтереді — кеуде көлемі ұлғайып, өкпедегі қысым төмендейді де, ауа кіреді. Тыныш дем шығарғанда бұлшық еттер босаңсиды.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз