Тыныс алу
Биология · Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта
Тыныс алу екі деңгейде жүреді: сыртқы — ортамен газ алмасу, жасушалық — органикалық заттардың тотығып, энергияның АТФ-та жиналуы. Глюкозаның жасушалық тыныс алуы: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + энергия. Кезеңдері: дайындық (ас қорыту жүйесі мен лизосомаларда полимерлер мономерлерге дейін ыдырайды, энергия жылу ретінде шашырайды), оттексіз — гликолиз (цитоплазмада: глюкоза → пирожүзім қышқылының 2 молекуласы, шығымы 2 АТФ), оттекті (митохондрияларда: Кребс циклі және тыныс алу тізбегі, тағы 36 АТФ). Барлығы — бір глюкоза молекуласына 38 АТФ.
Оттексіз жасуша бір глюкозадан тек 2 АТФ алады. Сүт қышқылды ашуда (қатты жүктеме кезінде бұлшықеттерде, сүт қышқылы бактерияларында) сүт қышқылы, спирттік ашуда (ашытқылар) этил спирті мен CO₂ түзіледі. Облигатты анаэробтар (мысалы, сіреспе қоздырғышы) оттексіз мүлде тіршілік етеді.
Жануарлардың тыныс алу мүшелері: қарапайымдылар мен ішекқуыстыларда — дененің бүкіл беті, жәндіктерде — кеңірдектер (ауа тікелей ұлпаларға жеткізіледі), балықтарда — желбезектер, қосмекенділерде — өкпе және ылғалды тері, бауырымен жорғалаушыларда — ұялы өкпе, құстарда — қосарлы тыныс алу (ауа қапшықтарының арқасында өкпедегі газ алмасу демді ішке алғанда да, шығарғанда да жүреді), сүтқоректілерде — альвеолалы өкпе.
Адамда ауаның жолы: мұрын қуысы (жылыту, ылғалдандыру, тазарту) → мұрын-жұтқыншақ → көмей (дыбыс байламдары; жұтқан кезде көмейқақпақ кіреберісті жабады) → кеңірдек (шеміршек жартылай сақиналары) → бронхтар → бронхиолалар → капиллярлармен торланған альвеолалар; газ алмасу диффузиямен жүреді. Демді ішке алу белсенді: көкет (тегістеледі) және сыртқы қабырғааралық бұлшықеттер жиырылады, кеуде қуысының көлемі артады, өкпедегі қысым төмендеп, ауа кіреді. Тыныш дем шығару енжар. Тыныс алу орталығы — сопақша мида; оны қандағы CO₂-нің артуы қоздырады.
Ауа құрамы: ішке алынатын ауада O₂ ≈ 21 %, CO₂ ≈ 0,03 %; шығарылатын ауада O₂ ≈ 16 %, CO₂ ≈ 4 %. Ересек адам өкпесінің тіршілік сыйымдылығы (ӨТС) — шамамен 3,5 л. 1-мысал. Тыныс көлемі 500 мл, минутына 16 дем → тыныс алудың минуттық көлемі 500 · 16 = 8000 мл = 8 л. 2-мысал. 2 глюкоза молекуласы толық тотыққанда 2 · 38 = 76 АТФ, ал оттексіз гликолиздің өзінде — тек 2 · 2 = 4 АТФ түзіледі.
Ең бастысы
- Гликолиз — цитоплазма, 2 АТФ; оттекті кезең — митохондриялар, 36 АТФ; барлығы 38.
- Ашу бір глюкозадан тек 2 АТФ береді.
- Демді ішке алу белсенді (көкет пен қабырғааралық бұлшықеттер), тыныш дем шығару енжар.
- Тыныс алу орталығы — сопақша ми, оның тітіркендіргіші — CO₂.
Тесттегі тұзақ
Альвеолаларда газ алмасу қарапайым диффузиямен — газ концентрациясы көп жерден аз жерге қарай жүреді; оттек те, CO₂ де «айдалмайды». Демді ішке алудың басты қоздырғышы — оттектің жетіспеуі емес, қандағы CO₂-нің артық болуы.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Ауа мен қан арасында газ алмасу жүретін өкпе құрылымдары
- A. альвеолалар
- B. бронхтар
- C. кеңірдек
- D. көмей
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Альвеолалар — капиллярлармен оралған өкпе көпіршіктері; олардың жұқа қабырғасы арқылы оттек қанға, ал CO₂ ауаға диффузияланады. Кеңірдек, бронхтар және көмей — тек ауа жолдары.
2. бір дұрыс жауап
Тыныш тыныс алғанда адам минутына 16 рет 500 мл ауа жұтады. Тыныс алудың минуттық көлемі
- A. 8 л
- B. 516 мл
- C. 80 л
- D. 0,8 л
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Тыныс алудың минуттық көлемі = тыныс көлемі · жиілік = 500 мл · 16 = 8 000 мл = 8 л. 516 мл — сандардың қосындысы, 80 л мен 0,8 л — нөлдер санындағы қате.
3. бір дұрыс жауап
Жиырылғанда кеуде қуысының көлемін ұлғайтатын басты тыныс алу бұлшық еті
- A. көкет (диафрагма)
- B. иықтың екібасты бұлшық еті
- C. жүрек бұлшық еті
- D. шайнау бұлшық еті
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Дем алғанда көкет жиырылып, жалпаяды, қабырғааралық бұлшық еттер қабырғаларды көтереді — кеуде көлемі ұлғайып, өкпедегі қысым төмендейді де, ауа кіреді. Тыныш дем шығарғанда бұлшық еттер босаңсиды.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз