Заттардың тасымалдануы

Биология · Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта

Өсімдіктерде минералды тұздары бар су тамырдан жапырақтарға қарай ксилема (сүрек) түтіктерімен көтеріледі — жоғары ағын. Оны тамыр қысымы (көктемде өсімдіктердің «жылауынан» және гуттациядан байқалады) және транспирацияның — судың лептесіктер арқылы булануының сорғыш әсері тудырады. Органикалық заттар жапырақтардан флоэманың (тіннің) елек түтіктерімен — төмен ағын — тамырларға, жемістерге және қор жинайтын мүшелерге барады. Қабықты сақиналап кесу тәжірибесі: кесіктің үстінде жуандау пайда болады, өйткені органикалық заттар тін арқылы әрі қарай өтпейді.

Жануарларда — қанайналым жүйесі. Тұйықталмаған (қан дене қуысына құйылады) — буынаяқтылар мен ұлулардың көпшілігінде. Тұйық — буылтық құрттарда (жүрегі жоқ, сақиналы тамырлар жиырылады) және хордалыларда. Балықтың жүрегі екі камералы (бір шеңбер, жүректе веналық қан), қосмекенділердікі — үш камералы (2 жүрекше + қарынша, қарыншада аралас қан), бауырымен жорғалаушылардікі — қарыншасында толық емес перде бар үш камералы (қолтырауындарда — 4 камера), құстар мен сүтқоректілердікі — төрт камералы, қан араласпайды; бұл жылықандылықтың бір себебі.

Адам қаны (шамамен 5 л) — плазма (шамамен 55 %: су, нәруыздар, тұздар, глюкоза) және пішінді элементтер. Эритроциттер екі жағы ойыс, адамда ядросыз, құрамында гемоглобин бар, шамамен 120 күн тіршілік етіп, бауыр мен көкбауырда бұзылады. Лейкоциттер қорғайды: фагоцитоз (И. И. Мечников ашқан), лимфоциттер антиденелер түзеді. Тромбоциттер қанның ұюына қатысады: еритін фибриноген нәруызы фибрин жіпшелеріне айналады (Ca²⁺ иондары мен K дәрумені қажет). AB0 қан топтары: I (0) топта A және B антигендері жоқ — әмбебап донор, IV (AB) топта α және β антиденелері жоқ — әмбебап реципиент. Ана резус-теріс, ал ұрық резус-оң болса, резус-қақтығыс болуы мүмкін.

Пульс минутына 75 болғанда жүрек циклі 0,8 с созылады: жүрекшелердің жиырылуы 0,1 с, қарыншалардікі 0,3 с, жалпы үзіліс 0,4 с — сондықтан жүрек шаршамайды. Жармалы қақпақшалар — жүрекшелер мен қарыншалар арасында, жартыайкезді қақпақшалар — қолқа мен өкпе артериясына шығар жерде. Автоматия: жүрек өзінің синус түйінінің импульстерінен жиырылады. Сау ересек адамның қан қысымы шамамен 120/80 мм сын. бағ.; қан жылдамдығы қолқада ең үлкен, капиллярларда ең аз — зат алмасу сонда жүреді. Ұлпалардан лимфа веналар арқылы қанға қайтады; лимфа жүйесінде сүзгі — лимфа түйіндері бар.

1-мысал. Минуттық көлем = соққы көлемі · пульс = 70 мл · 70 = 4900 мл ≈ 4,9 л — бір минутта бүкіл дерлік қан жүрек арқылы өтеді. 2-мысал. Пульс минутына 60 болса, бір цикл 60 : 60 = 1 с, 75 болса — 60 : 75 = 0,8 с.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Өкпе артерияларымен веналық қан, ал өкпе веналарымен артериялық қан ағады: тамырдың атауы ішіндегі қанға емес, бағытына байланысты (жүректен — артерия, жүрекке — вена).

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Тыныштық күйде жүрек минутына 70 рет жиырылады және әр жиырылғанда 70 мл қан шығарады. Қанның минуттық көлемі

  1. A. 4,9 л
  2. B. 140 мл
  3. C. 490 мл
  4. D. 49 л
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Минуттық көлем = соққы көлемі · жиілік = 70 мл · 70 = 4 900 мл ≈ 4,9 л — адамның бүкіл дерлік қаны бір минутта жүректен өтеді. 140 мл — сандардың қосындысы, 490 мл мен 49 л — нөлдер санындағы қате.

2. бір дұрыс жауап

Қан жүректен шығып ағатын тамырлар

  1. A. артериялар
  2. B. веналар
  3. C. лимфа тамырлары
  4. D. лимфа капиллярлары
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Артериялар қанды жүректен, веналар жүрекке әкеледі, ішіндегі қан қандай екеніне қарамастан. Тұзақ: өкпе артериясы веналық қанды, ал өкпе веналары артериялық қанды тасиды.

3. бір дұрыс жауап

Қай қан тобы бар адам «әмбебап донор» деп саналады (резус-факторды есептемегенде)

  1. A. I (0)
  2. B. II (A)
  3. C. III (B)
  4. D. IV (AB)
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: I топтың эритроциттерінде А және В антигендері жоқ, сондықтан оны кез келген топтағы адамға құюға болады. IV топ (AB) — «әмбебап реципиент»: оның плазмасында α және β антиденелері жоқ. Қазір тек бір топтың қанын құяды, бірақ ереже тестте сұралады.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз