Заттардың тасымалдануы
Биология · Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта
Өсімдіктерде минералды тұздары бар су тамырдан жапырақтарға қарай ксилема (сүрек) түтіктерімен көтеріледі — жоғары ағын. Оны тамыр қысымы (көктемде өсімдіктердің «жылауынан» және гуттациядан байқалады) және транспирацияның — судың лептесіктер арқылы булануының сорғыш әсері тудырады. Органикалық заттар жапырақтардан флоэманың (тіннің) елек түтіктерімен — төмен ағын — тамырларға, жемістерге және қор жинайтын мүшелерге барады. Қабықты сақиналап кесу тәжірибесі: кесіктің үстінде жуандау пайда болады, өйткені органикалық заттар тін арқылы әрі қарай өтпейді.
Жануарларда — қанайналым жүйесі. Тұйықталмаған (қан дене қуысына құйылады) — буынаяқтылар мен ұлулардың көпшілігінде. Тұйық — буылтық құрттарда (жүрегі жоқ, сақиналы тамырлар жиырылады) және хордалыларда. Балықтың жүрегі екі камералы (бір шеңбер, жүректе веналық қан), қосмекенділердікі — үш камералы (2 жүрекше + қарынша, қарыншада аралас қан), бауырымен жорғалаушылардікі — қарыншасында толық емес перде бар үш камералы (қолтырауындарда — 4 камера), құстар мен сүтқоректілердікі — төрт камералы, қан араласпайды; бұл жылықандылықтың бір себебі.
Адам қаны (шамамен 5 л) — плазма (шамамен 55 %: су, нәруыздар, тұздар, глюкоза) және пішінді элементтер. Эритроциттер екі жағы ойыс, адамда ядросыз, құрамында гемоглобин бар, шамамен 120 күн тіршілік етіп, бауыр мен көкбауырда бұзылады. Лейкоциттер қорғайды: фагоцитоз (И. И. Мечников ашқан), лимфоциттер антиденелер түзеді. Тромбоциттер қанның ұюына қатысады: еритін фибриноген нәруызы фибрин жіпшелеріне айналады (Ca²⁺ иондары мен K дәрумені қажет). AB0 қан топтары: I (0) топта A және B антигендері жоқ — әмбебап донор, IV (AB) топта α және β антиденелері жоқ — әмбебап реципиент. Ана резус-теріс, ал ұрық резус-оң болса, резус-қақтығыс болуы мүмкін.
Пульс минутына 75 болғанда жүрек циклі 0,8 с созылады: жүрекшелердің жиырылуы 0,1 с, қарыншалардікі 0,3 с, жалпы үзіліс 0,4 с — сондықтан жүрек шаршамайды. Жармалы қақпақшалар — жүрекшелер мен қарыншалар арасында, жартыайкезді қақпақшалар — қолқа мен өкпе артериясына шығар жерде. Автоматия: жүрек өзінің синус түйінінің импульстерінен жиырылады. Сау ересек адамның қан қысымы шамамен 120/80 мм сын. бағ.; қан жылдамдығы қолқада ең үлкен, капиллярларда ең аз — зат алмасу сонда жүреді. Ұлпалардан лимфа веналар арқылы қанға қайтады; лимфа жүйесінде сүзгі — лимфа түйіндері бар.
1-мысал. Минуттық көлем = соққы көлемі · пульс = 70 мл · 70 = 4900 мл ≈ 4,9 л — бір минутта бүкіл дерлік қан жүрек арқылы өтеді. 2-мысал. Пульс минутына 60 болса, бір цикл 60 : 60 = 1 с, 75 болса — 60 : 75 = 0,8 с.
Ең бастысы
- Ксилема — жоғары (су, тұздар), флоэма — төмен (органикалық заттар).
- Үлкен шеңбер: сол жақ қарынша → қолқа → мүшелер → веналар → оң жақ жүрекше; кіші: оң жақ қарынша → өкпе артериясы → өкпе → өкпе веналары → сол жақ жүрекше.
- I топ — әмбебап донор, IV — әмбебап реципиент.
- Жүрек циклі 0,8 с = 0,1 + 0,3 + 0,4.
Тесттегі тұзақ
Өкпе артерияларымен веналық қан, ал өкпе веналарымен артериялық қан ағады: тамырдың атауы ішіндегі қанға емес, бағытына байланысты (жүректен — артерия, жүрекке — вена).
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Тыныштық күйде жүрек минутына 70 рет жиырылады және әр жиырылғанда 70 мл қан шығарады. Қанның минуттық көлемі
- A. 4,9 л
- B. 140 мл
- C. 490 мл
- D. 49 л
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Минуттық көлем = соққы көлемі · жиілік = 70 мл · 70 = 4 900 мл ≈ 4,9 л — адамның бүкіл дерлік қаны бір минутта жүректен өтеді. 140 мл — сандардың қосындысы, 490 мл мен 49 л — нөлдер санындағы қате.
2. бір дұрыс жауап
Қан жүректен шығып ағатын тамырлар
- A. артериялар
- B. веналар
- C. лимфа тамырлары
- D. лимфа капиллярлары
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Артериялар қанды жүректен, веналар жүрекке әкеледі, ішіндегі қан қандай екеніне қарамастан. Тұзақ: өкпе артериясы веналық қанды, ал өкпе веналары артериялық қанды тасиды.
3. бір дұрыс жауап
Қай қан тобы бар адам «әмбебап донор» деп саналады (резус-факторды есептемегенде)
- A. I (0)
- B. II (A)
- C. III (B)
- D. IV (AB)
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: I топтың эритроциттерінде А және В антигендері жоқ, сондықтан оны кез келген топтағы адамға құюға болады. IV топ (AB) — «әмбебап реципиент»: оның плазмасында α және β антиденелері жоқ. Қазір тек бір топтың қанын құяды, бірақ ереже тестте сұралады.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз