Қоректену

Биология · Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта

Қоректену тәсілі бойынша ағзалар автотрофтар мен гетеротрофтарға бөлінеді. Автотрофтар бейорганикалық заттардан органикалық заттарды өздері түзеді: фототрофтар (өсімдіктер, цианобактериялар) — жарық энергиясы есебінен, хемотрофтар (нитрификациялаушы, күкірт және темір бактериялары; С. Н. Виноградский ашқан) — бейорганикалық заттарды тотықтыру есебінен. Гетеротрофтар дайын органикалық заттармен қоректенеді: жануарлар, саңырауқұлақтар, бактериялардың көпшілігі. Миксотрофтар екеуін де істей алады: жасыл эвглена жарықта фотосинтез жасайды, ал қараңғыда дайын органикалық заттармен қоректенеді.

Фотосинтез хлоропластарда жүреді: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂. Жарық фазасы — тилакоид (грана) мембраналарында: хлорофилл жарықты сіңіреді, су ыдырайды (фотолиз), оттек бөлінеді — фотосинтездің бүкіл O₂-сі судан алынады; АТФ пен НАДФ·H түзіледі. Қараңғы фаза — стромада (Кальвин циклі): CO₂ байланысып, АТФ пен НАДФ·H энергиясымен глюкозаға айналады; оған жарық тікелей қажет емес. Минералды қоректену: тамыр түктері су мен иондарды сіңіреді; азот нәруыздарға, фосфор АТФ пен нуклеин қышқылдарына, калий су алмасуына қажет, магний хлорофилл құрамына кіреді.

Адамның ас қорытуы. Ауыз қуысы: тістер қоректі ұсақтайды, сілекей (әлсіз сілтілі) амилаза ферментімен крахмалды ыдырата бастайды. Асқазан: тұз қышқылы (қышқыл орта) мен пепсині бар асқазан сөлі нәруыздарды ыдыратады. Он екі елі ішек: ұйқы безінің сөлі (трипсин — нәруыздар, липаза — майлар, амилаза — көмірсулар) және бауырдан келетін өт — ол фермент емес, майларды эмульсиялайды, яғни ұсақ тамшыларға бөледі. Аш ішек: бүрлер сіңіру ауданын көп есе арттырады; аминқышқылдары мен глюкоза қанға, глицерин мен май қышқылдары лимфаға өтеді. Тоқ ішек: су сіңіріледі, бактериялар K және B тобының дәрумендерін синтездейді.

Дәрумендер энергия бермейді, бірақ ферменттердің жұмысына қажет: C жетіспесе — құрқұлақ, яғни цинга (қызыл иек қанайды), D — балалардағы рахит (D дәрумені ультракүлгін сәуле әсерінен теріде түзіледі), A — «тауық соқырлығы», B₁ — бери-бери. Ас қорытуды И. П. Павлов зерттеген (фистула әдісі, 1904 ж. Нобель сыйлығы). Жануарларда: гидрада — жасушаішілік және қуыстық ас қорыту, жауынқұртта — жемсау мен бұлшықетті қарын, күйіс қайыратындарда (сиыр, қой) — төрт бөлімді қарын (мес қарын, жұмыр қарын, жалбыршақ, ұлтабар), мұнда целлюлозаны симбионт микроағзалар ыдыратады.

Мысал. 1 г нәруыз немесе көмірсу 17,6 кДж, 1 г май — 38,9 кДж береді. Шартты өнімде 50 г көмірсу, 8 г нәруыз және 2 г май бар: (50 + 8) · 17,6 + 2 · 38,9 = 1020,8 + 77,8 = 1098,6 кДж.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Өт — фермент емес: ол тек майларды эмульсиялайды. Фотосинтезде оттек көмірқышқыл газынан емес, судан бөлінеді.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

С дәрумені жетіспегенде дамитын ауру

  1. A. құрқұлақ (цинга)
  2. B. мешел (рахит)
  3. C. тауық соқырлығы
  4. D. бери-бери
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: С дәрумені жетіспегенде құрқұлақ (цинга) дамиды: қызыл иек қанайды, тістер түседі. Мешел — D дәрумені, тауық соқырлығы — А дәрумені, бери-бери — В₁ дәрумені жетіспегенде болады.

2. бір дұрыс жауап

Су мен минералды заттар тамырдан жапыраққа көтерілетін өсімдік ұлпасы

  1. A. ксилема (түтіктер)
  2. B. флоэма (елекше түтіктер)
  3. C. камбий
  4. D. эпидермис
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Жоғары қарай ағын — ксилема (сүрек) түтіктері арқылы, жапырақтан органикалық заттардың төмен қарай ағыны — флоэманың (тоздың) елекше түтіктері арқылы жүреді. Камбий — сабақты жуандататын түзуші ұлпа, эпидермис — жабын ұлпа.

3. бір дұрыс жауап

Оттекті тасымалдайтын қан жасушалары

  1. A. эритроциттер
  2. B. лейкоциттер
  3. C. тромбоциттер
  4. D. лимфоциттер
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Эритроциттерде өкпеде оттекті қосып алып, ұлпаларға беретін гемоглобин бар; адамда эритроциттер екі жағы ойыс және ядросыз. Лейкоциттер (оның ішінде лимфоциттер) ағзаны қорғайды, тромбоциттер қанның ұюына қатысады.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз