Қоректену
Биология · Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта
Қоректену тәсілі бойынша ағзалар автотрофтар мен гетеротрофтарға бөлінеді. Автотрофтар бейорганикалық заттардан органикалық заттарды өздері түзеді: фототрофтар (өсімдіктер, цианобактериялар) — жарық энергиясы есебінен, хемотрофтар (нитрификациялаушы, күкірт және темір бактериялары; С. Н. Виноградский ашқан) — бейорганикалық заттарды тотықтыру есебінен. Гетеротрофтар дайын органикалық заттармен қоректенеді: жануарлар, саңырауқұлақтар, бактериялардың көпшілігі. Миксотрофтар екеуін де істей алады: жасыл эвглена жарықта фотосинтез жасайды, ал қараңғыда дайын органикалық заттармен қоректенеді.
Фотосинтез хлоропластарда жүреді: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂. Жарық фазасы — тилакоид (грана) мембраналарында: хлорофилл жарықты сіңіреді, су ыдырайды (фотолиз), оттек бөлінеді — фотосинтездің бүкіл O₂-сі судан алынады; АТФ пен НАДФ·H түзіледі. Қараңғы фаза — стромада (Кальвин циклі): CO₂ байланысып, АТФ пен НАДФ·H энергиясымен глюкозаға айналады; оған жарық тікелей қажет емес. Минералды қоректену: тамыр түктері су мен иондарды сіңіреді; азот нәруыздарға, фосфор АТФ пен нуклеин қышқылдарына, калий су алмасуына қажет, магний хлорофилл құрамына кіреді.
Адамның ас қорытуы. Ауыз қуысы: тістер қоректі ұсақтайды, сілекей (әлсіз сілтілі) амилаза ферментімен крахмалды ыдырата бастайды. Асқазан: тұз қышқылы (қышқыл орта) мен пепсині бар асқазан сөлі нәруыздарды ыдыратады. Он екі елі ішек: ұйқы безінің сөлі (трипсин — нәруыздар, липаза — майлар, амилаза — көмірсулар) және бауырдан келетін өт — ол фермент емес, майларды эмульсиялайды, яғни ұсақ тамшыларға бөледі. Аш ішек: бүрлер сіңіру ауданын көп есе арттырады; аминқышқылдары мен глюкоза қанға, глицерин мен май қышқылдары лимфаға өтеді. Тоқ ішек: су сіңіріледі, бактериялар K және B тобының дәрумендерін синтездейді.
Дәрумендер энергия бермейді, бірақ ферменттердің жұмысына қажет: C жетіспесе — құрқұлақ, яғни цинга (қызыл иек қанайды), D — балалардағы рахит (D дәрумені ультракүлгін сәуле әсерінен теріде түзіледі), A — «тауық соқырлығы», B₁ — бери-бери. Ас қорытуды И. П. Павлов зерттеген (фистула әдісі, 1904 ж. Нобель сыйлығы). Жануарларда: гидрада — жасушаішілік және қуыстық ас қорыту, жауынқұртта — жемсау мен бұлшықетті қарын, күйіс қайыратындарда (сиыр, қой) — төрт бөлімді қарын (мес қарын, жұмыр қарын, жалбыршақ, ұлтабар), мұнда целлюлозаны симбионт микроағзалар ыдыратады.
Мысал. 1 г нәруыз немесе көмірсу 17,6 кДж, 1 г май — 38,9 кДж береді. Шартты өнімде 50 г көмірсу, 8 г нәруыз және 2 г май бар: (50 + 8) · 17,6 + 2 · 38,9 = 1020,8 + 77,8 = 1098,6 кДж.
Ең бастысы
- Фотосинтездің бүкіл оттегі — судан (жарық фазасындағы фотолиз).
- Жарық фазасы — тилакоидтар, қараңғы фаза — строма.
- Нәруыздар: пепсин (асқазан, қышқыл орта) және трипсин (ішек, сілтілі орта); майлар — липаза + өт; крахмал — амилаза.
- Қоректік заттар аш ішекте бүрлер арқылы сіңіріледі; тоқ ішекте — негізінен су.
Тесттегі тұзақ
Өт — фермент емес: ол тек майларды эмульсиялайды. Фотосинтезде оттек көмірқышқыл газынан емес, судан бөлінеді.
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
С дәрумені жетіспегенде дамитын ауру
- A. құрқұлақ (цинга)
- B. мешел (рахит)
- C. тауық соқырлығы
- D. бери-бери
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: С дәрумені жетіспегенде құрқұлақ (цинга) дамиды: қызыл иек қанайды, тістер түседі. Мешел — D дәрумені, тауық соқырлығы — А дәрумені, бери-бери — В₁ дәрумені жетіспегенде болады.
2. бір дұрыс жауап
Су мен минералды заттар тамырдан жапыраққа көтерілетін өсімдік ұлпасы
- A. ксилема (түтіктер)
- B. флоэма (елекше түтіктер)
- C. камбий
- D. эпидермис
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Жоғары қарай ағын — ксилема (сүрек) түтіктері арқылы, жапырақтан органикалық заттардың төмен қарай ағыны — флоэманың (тоздың) елекше түтіктері арқылы жүреді. Камбий — сабақты жуандататын түзуші ұлпа, эпидермис — жабын ұлпа.
3. бір дұрыс жауап
Оттекті тасымалдайтын қан жасушалары
- A. эритроциттер
- B. лейкоциттер
- C. тромбоциттер
- D. лимфоциттер
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Эритроциттерде өкпеде оттекті қосып алып, ұлпаларға беретін гемоглобин бар; адамда эритроциттер екі жағы ойыс және ядросыз. Лейкоциттер (оның ішінде лимфоциттер) ағзаны қорғайды, тромбоциттер қанның ұюына қатысады.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз