Тірі ағзалардың көптүрлілігі. Биосфера, экожүйе, популяция. Адам қызметінің қоршаған ортаға әсері
Биология · Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта
Тірі табиғат жасушасыз тіршілік формаларына (вирустар) және жасушалы ағзаларға бөлінеді: прокариоттар (бактериялар, соның ішінде цианобактериялар, — қалыптасқан ядросы жоқ) және эукариоттар — Саңырауқұлақтар, Өсімдіктер, Жануарлар патшалықтары (көбіне Протистерді бөлек көрсетеді). Систематика сатылары: патшалық → тип (өсімдіктерде — бөлім) → класс → отряд (өсімдіктерде — қатар) → тұқымдас → туыс → түр. Түр — негізгі бірлік: даралары құрылысы жағынан ұқсас, өзара еркін шағылысып, өсімтал ұрпақ береді және ортақ ареалды мекендейді. Түр атауы қос сөзді (К. Линнейдің бинарлық номенклатурасы): Homo sapiens, Canis lupus.
Тірі табиғаттың ұйымдасу деңгейлері: молекулалық → жасушалық → ұлпалық → мүшелік → ағзалық → популяциялық-түрлік → экожүйелік (биогеоценоздық) → биосфералық. Популяция — бір аумақта ұзақ уақыт тіршілік ететін және өзара еркін шағылысатын бір түрдің даралар тобы. Оның сипаттамалары: саны, тығыздығы, туу, өлім-жітім, жас және жыныс құрамы. Популяция — эволюцияның қарапайым бірлігі.
Экожүйе = биотоп (өлі табиғат: жарық, су, топырақ, климат) + биоценоз (барлық тірі ағзалар). Буындары: продуценттер → I, II, III реттік консументтер → редуценттер. Қоректік тізбектер жайылымдық (өсімдіктерден басталады) және детриттік (өлі қалдықтардан басталады) болады. 10 % ережесі (Р. Линдеман): келесі деңгейге энергияның шамамен 10 %-ы өтеді, сондықтан энергия пирамидасы әрдайым жоғары қарай тарылады. Орта факторлары: абиоталық, биоталық, антропогендік; шектеуші фактор — оптимумнан ең көп ауытқитын фактор (Либихтің минимум заңы). Байланыстар: жыртқыштық, паразиттік, бәсекелестік, мутуализм (қына = саңырауқұлақ + балдыр; түйнек бактериялары мен бұршақ тұқымдастар), комменсализм (акула мен жабысқақ балық). Экожүйелердің ауысуы — сукцессия: жалаңаш жартаста қыналар → мүктер → шөптер → бұталар → орман.
Биосфера — Жердің тірі ағзалар мекендейтін қабығы (В. И. Вернадский ілімі): атмосфераның төменгі бөлігі (озон қабатына дейін), бүкіл гидросфера және литосфераның жоғарғы бөлігі. Тірі зат заттардың айналымын қамтамасыз етеді: көміртек (фотосинтез CO₂-ні байланыстырады, тыныс алу мен жану қайтарады), азот (азот бекітуші бактериялар ауадағы N₂-ні өсімдіктерге қолжетімді қосылыстарға айналдырады).
Адамның әсері: CO₂ мен метаннан болатын парниктік әсер, фреондардың озон қабатын бұзуы, қышқыл жаңбырлар (күкірт пен азот оксидтері), шөлейттену, ормандарды кесу, суларды ластау. Қазақстан мысалдары: Арал теңізінің тартылуы (тұздану, шаңды дауылдар), Семей полигонының зардаптары, тың жерлердегі топырақ эрозиясы. Қорғау: Қызыл кітап, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар — қорықтар (кез келген шаруашылық әрекетке тыйым салынған; Қазақстан мен Орталық Азиядағы алғашқысы — Ақсу-Жабағылы, 1926), ұлттық парктер (ұйымдасқан туризмге рұқсат), қаумалдар.
Мысал. Дала өсімдіктері 50 000 кДж энергия жинады. I реттік консументтерге ≈ 5 000 кДж, II реттікке — ≈ 500 кДж, III реттікке — ≈ 50 кДж тиеді (50 000 · 0,1³ = 50).
Ең бастысы
- Систематика: патшалық → тип/бөлім → класс → отряд/қатар → тұқымдас → туыс → түр.
- Популяция — түрдің және эволюцияның бірлігі; экожүйе = биотоп + биоценоз.
- 10 % ережесі: әр келесі деңгей энергияның шамамен 1/10 бөлігін алады.
- Қорықта — бәріне тыйым; ұлттық паркте туризмге рұқсат.
Тесттегі тұзақ
Редуценттер (бактериялар, саңырауқұлақтар) — «жыртқыштарды жейтін соңғы буын» емес, кез келген деңгейдің өлі қалдықтарын ыдырататын ағзалар. Шатастырмаңыз: өсімдіктерде «бөлім» мен «қатар», жануарларда — «тип» пен «отряд».
Өзіңді тексер
1. бір дұрыс жауап
Фотосинтез кезінде бөлінетін газ
- A. оттек
- B. көмірқышқыл газы
- C. азот
- D. метан
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Фотосинтез теңдеуі: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂. Оттек жарық фазасында судың жарықпен ыдырауынан (фотолиз) түзіледі. Көмірқышқыл газын өсімдік, керісінше, сіңіреді.
2. бір дұрыс жауап
Ауыз қуысында крахмалды ыдырата бастайтын сілекей ферменті
- A. амилаза (птиалин)
- B. пепсин
- C. трипсин
- D. липаза
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Сілекейдің амилазасы крахмалды мальтозаға дейін ыдыратады — сондықтан ұзақ шайналған нан тәттірек болады. Пепсин асқазанда нәруызды, трипсин аш ішекте нәруызды, липаза майларды ыдыратады.
3. бір дұрыс жауап
Бауыр түзетін және майларды эмульсиялайтын (ұсақ тамшыларға бөлетін) зат
- A. өт
- B. тұз қышқылы
- C. инсулин
- D. сілекей
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап: A
Талдау: Өт бауырда түзіліп, өт қабында жиналады да, он екі елі ішекке түседі; онда фермент жоқ, бірақ ол майларды ұсақтап, липазаның жұмысын жеңілдетеді. Тұз қышқылы — асқазанда, инсулин — ұйқы безінің гормоны.
Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз