Тірі ағзалардың көптүрлілігі. Биосфера, экожүйе, популяция. Адам қызметінің қоршаған ортаға әсері

Биология · Тірі ағзалардың көптүрлілігі, құрылымы мен қызметтері. Ағза мен қоршаған орта

Тірі табиғат жасушасыз тіршілік формаларына (вирустар) және жасушалы ағзаларға бөлінеді: прокариоттар (бактериялар, соның ішінде цианобактериялар, — қалыптасқан ядросы жоқ) және эукариоттар — Саңырауқұлақтар, Өсімдіктер, Жануарлар патшалықтары (көбіне Протистерді бөлек көрсетеді). Систематика сатылары: патшалық → тип (өсімдіктерде — бөлім) → класс → отряд (өсімдіктерде — қатар) → тұқымдас → туыс → түр. Түр — негізгі бірлік: даралары құрылысы жағынан ұқсас, өзара еркін шағылысып, өсімтал ұрпақ береді және ортақ ареалды мекендейді. Түр атауы қос сөзді (К. Линнейдің бинарлық номенклатурасы): Homo sapiens, Canis lupus.

Тірі табиғаттың ұйымдасу деңгейлері: молекулалық → жасушалық → ұлпалық → мүшелік → ағзалық → популяциялық-түрлік → экожүйелік (биогеоценоздық) → биосфералық. Популяция — бір аумақта ұзақ уақыт тіршілік ететін және өзара еркін шағылысатын бір түрдің даралар тобы. Оның сипаттамалары: саны, тығыздығы, туу, өлім-жітім, жас және жыныс құрамы. Популяция — эволюцияның қарапайым бірлігі.

Экожүйе = биотоп (өлі табиғат: жарық, су, топырақ, климат) + биоценоз (барлық тірі ағзалар). Буындары: продуценттер → I, II, III реттік консументтер → редуценттер. Қоректік тізбектер жайылымдық (өсімдіктерден басталады) және детриттік (өлі қалдықтардан басталады) болады. 10 % ережесі (Р. Линдеман): келесі деңгейге энергияның шамамен 10 %-ы өтеді, сондықтан энергия пирамидасы әрдайым жоғары қарай тарылады. Орта факторлары: абиоталық, биоталық, антропогендік; шектеуші фактор — оптимумнан ең көп ауытқитын фактор (Либихтің минимум заңы). Байланыстар: жыртқыштық, паразиттік, бәсекелестік, мутуализм (қына = саңырауқұлақ + балдыр; түйнек бактериялары мен бұршақ тұқымдастар), комменсализм (акула мен жабысқақ балық). Экожүйелердің ауысуы — сукцессия: жалаңаш жартаста қыналар → мүктер → шөптер → бұталар → орман.

Биосфера — Жердің тірі ағзалар мекендейтін қабығы (В. И. Вернадский ілімі): атмосфераның төменгі бөлігі (озон қабатына дейін), бүкіл гидросфера және литосфераның жоғарғы бөлігі. Тірі зат заттардың айналымын қамтамасыз етеді: көміртек (фотосинтез CO₂-ні байланыстырады, тыныс алу мен жану қайтарады), азот (азот бекітуші бактериялар ауадағы N₂-ні өсімдіктерге қолжетімді қосылыстарға айналдырады).

Адамның әсері: CO₂ мен метаннан болатын парниктік әсер, фреондардың озон қабатын бұзуы, қышқыл жаңбырлар (күкірт пен азот оксидтері), шөлейттену, ормандарды кесу, суларды ластау. Қазақстан мысалдары: Арал теңізінің тартылуы (тұздану, шаңды дауылдар), Семей полигонының зардаптары, тың жерлердегі топырақ эрозиясы. Қорғау: Қызыл кітап, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар — қорықтар (кез келген шаруашылық әрекетке тыйым салынған; Қазақстан мен Орталық Азиядағы алғашқысы — Ақсу-Жабағылы, 1926), ұлттық парктер (ұйымдасқан туризмге рұқсат), қаумалдар.

Мысал. Дала өсімдіктері 50 000 кДж энергия жинады. I реттік консументтерге ≈ 5 000 кДж, II реттікке — ≈ 500 кДж, III реттікке — ≈ 50 кДж тиеді (50 000 · 0,1³ = 50).

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Редуценттер (бактериялар, саңырауқұлақтар) — «жыртқыштарды жейтін соңғы буын» емес, кез келген деңгейдің өлі қалдықтарын ыдырататын ағзалар. Шатастырмаңыз: өсімдіктерде «бөлім» мен «қатар», жануарларда — «тип» пен «отряд».

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

Фотосинтез кезінде бөлінетін газ

  1. A. оттек
  2. B. көмірқышқыл газы
  3. C. азот
  4. D. метан
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Фотосинтез теңдеуі: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂. Оттек жарық фазасында судың жарықпен ыдырауынан (фотолиз) түзіледі. Көмірқышқыл газын өсімдік, керісінше, сіңіреді.

2. бір дұрыс жауап

Ауыз қуысында крахмалды ыдырата бастайтын сілекей ферменті

  1. A. амилаза (птиалин)
  2. B. пепсин
  3. C. трипсин
  4. D. липаза
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Сілекейдің амилазасы крахмалды мальтозаға дейін ыдыратады — сондықтан ұзақ шайналған нан тәттірек болады. Пепсин асқазанда нәруызды, трипсин аш ішекте нәруызды, липаза майларды ыдыратады.

3. бір дұрыс жауап

Бауыр түзетін және майларды эмульсиялайтын (ұсақ тамшыларға бөлетін) зат

  1. A. өт
  2. B. тұз қышқылы
  3. C. инсулин
  4. D. сілекей
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Өт бауырда түзіліп, өт қабында жиналады да, он екі елі ішекке түседі; онда фермент жоқ, бірақ ол майларды ұсақтап, липазаның жұмысын жеңілдетеді. Тұз қышқылы — асқазанда, инсулин — ұйқы безінің гормоны.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз