Микробиология және биотехнология. Биомедицина және биоинформатика

Биология · Қолданбалы кіріктірілген ғылымдар

Бактериялар — прокариоттар. Пішіндері: кокктар (шарлар; стрептококтар — тізбек, стафилококтар — шоғыр болып), бациллалар (таяқшалар), спириллалар (спиральдар), вибриондар (үтірлер — тырысқақ вибрионы). Екіге бөлініп көбейеді, қолайлы жағдайда — шамамен әр 20 минут сайын. Қолайсыз жағдайда споралар түзеді (қайнатуға және кептіруге төзеді) — бұл көбею емес. Қоректенуі: автотрофтар — фотосинтездеушілер (цианобактериялар) және хемосинтездеушілер (нитрификациялаушы, күкірт, темір бактериялары; хемосинтезді 1887 ж. С. Н. Виноградский ашқан); гетеротрофтар — сапротрофтар (шіріту), паразиттер (туберкулез, тырысқақ, оба, сіреспе, топалаң қоздырғыштары) және симбионттар (бұршақ тұқымдастардың түйнек бактериялары ауадағы азотты байланыстырады, ішек таяқшасы ішекте тіршілік етеді).

Вирустарды Д. И. Ивановский ашты (1892, темекі теңбіл ауруының вирусы). Бұл тіршіліктің жасушасыз формасы: нәруыз қабықшадағы — капсидтегі нуклеин қышқылы (ДНҚ немесе РНҚ); жасушадан тыс вирус тіршілік белгілерін көрсетпейді және тек иесінің жасушасында көбейеді. Бактериофагтар бактерияларды зақымдайды: ішке өз ДНҚ-сын енгізеді, ал бос қабықшасы сыртта қалады. АИТВ — құрамында РНҚ бар ретровирус: кері транскриптаза ферменті РНҚ бойынша ДНҚ құрастырады; вирус лимфоциттерді (Т-хелперлерді) зақымдайды, иммунитет төмендейді — ЖИТС дамиды. Вирустық аурулар: тұмау, қызылша, шешек, АИТВ-инфекциясы, COVID-19; антибиотиктер вирустарға әсер етпейді.

Биотехнология — өндірісте ағзаларды және олардың бөліктерін пайдалану. Дәстүрлі: сүт қышқылы бактериялары — кефир, йогурт, ашытылған қырыққабат; қымыз бен шұбат — сүт қышқылы бактериялары мен ашытқылардың бірлескен жұмысы; ашытқылар — нан, спирттік ашу; зең саңырауқұлақтары — ірімшіктер мен антибиотиктер (А. Флеминг, 1928 — пеницилл саңырауқұлағынан пенициллин). Микробиологиялық синтез: дәрумендер, ферменттер, аминқышқылдары, азықтық нәруыз. Гендік инженерия: рестриктаза ферменттері генді «қиып алады», лигазалар оны векторға (плазмидаға) «тігеді», плазмиданы бактерияға енгізеді — осылай адам инсулинін, өсу гормонын, интерферонды алады; ГМО — жаңа қасиеттері бар өсімдіктер (зиянкестерге төзімділік). Жасушалық инженерия: ұлпа культурасы, өсімдіктерді микроклондық көбейту, клондау (Долли қойы, 1996: ересек қой жасушасының ядросын ядросыз жұмыртқа жасушаға көшірген), моноклондық антиденелер алуға арналған гибридомалар.

ПТР (полимеразалық тізбекті реакция, К. Мюллис, 1983) ДНҚ бөлігін көшіреді. Бір цикл: ≈ 95 °C-қа дейін қыздыру (тізбектер ажырайды), салқындату (праймерлер қосылады), ≈ 72 °C (ыстыққа төзімді ДНҚ-полимераза тізбектерді толықтырады). Әр цикл көшірмелер санын екі еселейді: n циклден кейін бір молекуладан 2ⁿ көшірме шығады. ПТР инфекцияларды анықтауда, криминалистикада, туыстықты анықтауда қолданылады.

Биомедицина. Иммунитет туа біткен және жүре пайда болған болады: табиғи белсенді (ауырғаннан кейін), жасанды белсенді (вакцина — әлсіретілген немесе өлтірілген микробтар не олардың бөліктері; иммундық жады ұзаққа сақталады), табиғи енжар (ананың антиденелері плацента арқылы және сүтпен), жасанды енжар (емдік сарысу — дайын антиденелер: бірден әсер етеді, бірақ ұзаққа емес). Э. Дженнер (1796) — шешекке қарсы егу, Л. Пастер — құтыруға және топалаңға қарсы вакциналар, И. И. Мечников — иммунитеттің фагоцитоздық теориясы. Антибиотиктер бактерияларды жояды; дұрыс қабылдамаса, бактерияларда төзімділік (резистенттілік) пайда болады. Қазіргі медицина гендік терапияны, тұқым қуалайтын ауруларды ДНҚ арқылы анықтауды және әртүрлі жасушаларға айнала алатын бағаналы жасушаларды пайдаланады.

Биоинформатика — биологиялық деректерді компьютерде талдау: ДНҚ мен нәруыз тізбектерінің дерекқорлары (GenBank), тізбектерді салыстыру (әртүрлі түрлердің гендері қаншалықты ұқсас), филогенетикалық ағаштар құру, геномдардан гендерді іздеу, нәруыз құрылымын болжау. «Адам геномы» жобасы (2003 ж. аяқталды): шамамен 3 млрд нуклеотид жұбы және шамамен 20–25 мың ген. 1-мысал. ПТР-дың 10 циклінен кейін бір ДНҚ молекуласынан — 2¹⁰ = 1024 көшірме, 20 циклден кейін — 2²⁰ ≈ 1 млн. 2-мысал. Бактерия әр 20 минут сайын бөлінеді: 2 сағатта — 6 бөліну, бір жасушадан 2⁶ = 64 жасуша.

Ең бастысы

Тесттегі тұзақ

Вакцинаны сау адамға алдын ала, ал емдік сарысуды ауырып қалған (немесе тістелген) адамға енгізеді. Бактерия спорасы — көбею емес, қолайсыз жағдайды өткізу тәсілі.

Өзіңді тексер

1. бір дұрыс жауап

РНҚ-да бар, бірақ ДНҚ-да жоқ азотты негіз

  1. A. урацил
  2. B. тимин
  3. C. аденин
  4. D. гуанин
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: РНҚ-да тиминнің орнына урацил (У), ал қант — рибоза (ДНҚ-да — дезоксирибоза). Аденин мен гуанин екі нуклеин қышқылында да бар, тимин — тек ДНҚ-да.

2. бір дұрыс жауап

Нәруыз молекуласындағы аминқышқылдары арасындағы байланыс

  1. A. пептидтік
  2. B. азотты негіздер арасындағы сутектік
  3. C. гликозидтік
  4. D. фосфодиэфирлік
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Пептидтік байланыс (–CO–NH–) бір аминқышқылының карбоксил тобы мен екіншісінің амин тобы арасында түзіледі — нәруыздың бірінші реттік құрылымы осылай құралады. Негіздер арасындағы сутектік байланыстар ДНҚ тізбектерін, гликозидтік байланыстар моносахаридтерді, фосфодиэфирлік байланыстар тізбектегі нуклеотидтерді қосады.

3. бір дұрыс жауап

Жасуша бөлінер алдында ДНҚ молекуласының екі еселенуі

  1. A. репликация
  2. B. транскрипция
  3. C. трансляция
  4. D. денатурация
Жауап пен талдауды көрсету

Дұрыс жауап: A

Талдау: Репликация интерфазаның синтездік кезеңінде жартылай консервативті жүреді: әр жаңа ДНҚ молекуласында бір ескі және бір жаңа тізбек болады. Транскрипция — ДНҚ-да РНҚ синтезі, трансляция — рибосомада нәруыз синтезі, денатурация — құрылымның бұзылуы.

Конспектіні тренажерде ашу →Тегін, тіркелусіз